تاثیر عصاره روغنی رزماری -Rosmarinus officinalis- بر عملکرد رشد و سیستم ایمنی فیل‌ماهیان جوان -Huso huso-

-490855-81343500
-405130-91821000
centercenter
-576580-94678500
دانشگاه صنعتی اصفهان
دانشکده منابع طبیعی
تاثیر عصاره روغنی رزماری -Rosmarinus officinalis- بر عملکرد رشد و سیستم ایمنی فیل‌ماهیان جوان -Huso huso-
پایان نامه کارشناسی ارشد تکثیر و پرورش آبزیان
مجتبی حق‌جو جهرمی
استاد راهنما:
دکتر عیسی ابراهیمی
1392

-528955-98488500

-509905-91821000سپاسگزاری
منت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت. سپاس آن بی کران بی همتا را سزاست که همواره مورد عنایت و توجه خاص او بوده‌ام و حضورش در لحظه لحظه زندگی‌ام موجب آرامش و ضامن موفقیت من بوده است.
بی کران ترین سپاس ها را به پیشگاه عزیزترین آموزگارانم، پدر بزرگوارم و مادر دلسوز و مهربانم تقدیم می‌کنم. آنان که اولین بارقه‌های مهر و امید را بر دل من تابانیده اند.
از استاد گرانقدر راهنمایم،‌ جناب آقای دکتر عیسی ابراهیمی، به خاطر راهنمایی‌های علمی ارزشمند ایشان در انجام پایان نامه و صبر و شکیبائیشان در تحقق امور، نهایت سپاسگزاری و تشکر را دارم.
از استاد مشاور دلسوز و مهربانم جناب آقای دکتر امین نعمت الهی که در به ثمر رسیدن این تحقیق و هرچه پربارتر شدن آن مرا یاری دادند، سپاسگزاری می‌کنم.
بر خود لازم می‌دانم از اعضای محترم هیئت علمی گروه شیلات دانشکده منابع طبیعی دانشگاه صنعتی اصفهان، جناب آقایان دکتر نصر اله محبوبی صوفیانی، دکتر سالار درافشان، دکتر امیدوار فرهادیان، دکتر یزدان کیوانی و سرکار خانم دکتر فاطمه پیکان حیرتی صمیمانه تشکر و قدردانی نمایم.
از کارشناس محترم آزمایشگاه تغذیه و جیره نویسی، جناب آقای مهندس ابراهیم متقی، کارشناس محترم آزمایشگاه فیزیولوژی و بهداشت و بیماریها، جناب آقای مهندس سعید اسداله نصرآبادی که برادرانه مرا یاری کرده‌اند، نهایت سپاسگزاری و احترام را دارم.
از همکاری ریاست محترم سازمان شیلات ایران، جناب آقای مهندس رزاقی در تهیه ماهیان صمیمانه قدردانی می‌کنم. همچنین لازم می‌دانم از همکاری‌های سرکار خانم دکتر لاله حجازی ، مدیرعامل محترم شرکت باریج اسانس کاشان و سرکار خانم‌ دکتر سحر سودبخش، رئیس محترم آزمایشگاه دامپزشکی بیطاران شیراز بخاطر همکاری‌های صمیمانه با اینجانب نهایت تشکر و قدردانی را بعمل آورم.
مجتبی حق‌جو جهرمی
-548005-100393500
کلیه حقوق مادی مترتب بر نتایج مطالعات،
ابتکارات و نوآوریهای ناشی از تحقیق موضوع
این پایان نامه متعلق به دانشگاه صنعتی اصفهان است

-624205-95631000
این اثر تقدیم می‌گردد به:
پدر زحمت کش و دلسوزم
مادر مهربان و فداکارم
استاد عزیز و صبورم
-557530-87058500فهرست مطالب
عنوان صفحه
فهرست مطالبهشت
فهرست جداولیازده
فهرست اشکالدوازده
چکیده1
فصل اول: مقدمه
مقدمه2
فصل دوم: کلیات و مرور منابع
2-1- استفاده از گیاهان دارویی بعنوان محرک رشد و سیستم ایمنی6
2-2- استفاده از گیاهان دارویی در ماهیان مختلف7
2-2-1- کپور7
2-2-2- تیلاپیا7
2-2-3- قزل‌آلای رنگین‌کمان8
2-2-4- سایر ماهیان8
2-3- استفاده از گیاهان دارویی در درمان بیماری‌ها.8
2-3-1- بیماری‌های باکتریایی9
2-3-2- بیماری های ویروسی9
2-3-3- بیماری های ایجاد شده توسط کرم های انگل 9
2-4- عامل ضد استرس12
2-5- اثر ضد اکسیداسیونی و محافظت کنندگی گیاهان دارویی در برابر فلزات سنگین10
2-6- گیاه رزماری12
2-6-1- گیاه شناسی رزماری12
2-6-2- استفاده تجاری از رزماری13
2-6-3- شیمی رزماری13
2-6-3-1- شیمی رزمارینیک اسید14
2-6-3-1-1- داروشناسی رزمارینیک اسید15
2-7- استفاده از رزماری در آبزی‌پروری15
2-8- استفاده از مواد محرک رشد و سیستم ایمنی در فیل‌ماهیان جوان پرورشی15
-فصل سوم: مواد و روش ها
3-1- سیستم پرورشی17
3-2- تهیه ماهیان و سازگاری18
3-3- تهیه عصاره رزماری18
2479040440055هشت
00هشت
3-4- ترکیب جیره های غذایی و نحوه تغذیه ماهیان18
-548005-946785003-5- فاکتورهای مورد بررسی19
3-5-1- بررسی پارامترهای رشد و عملکرد جیره19
3-5-1-1- آنالیز تقریبی غذا و لاشه20
3-5-2- فاکتورهای بیوشیمیایی خون20
3-5-2-1- نمونه گیری20
3-5-2-2- شمارش افتراقی گلبول سفید21
3-6- آنالیزهای آماری21
فصل چهارم: نتایج و بحث
4-1- ویژگی های فیزیکوشیمیایی آب22
4-2- ترکیب شیمیایی عصاره رزماری23
4-3- نتایج آنالیز جیره های غذایی و لاشه23
4-3-1- درصد رطوبت لاشه24
4-3-2- درصد پروتئین لاشه24
4-3-3- درصد چربی لاشه25
4-3-4- درصد خاکستر لاشه25
4-3-5- چربی کبد26
4-4- شاخص های رشد26
4-4-1- وزن اولیه26
4-4-2- وزن نهایی26
4-4-3- درصد افزایش وزن بدن29
4-4-4- ضریب رشد ویژه29
4-4-5- ضریب تبدیل غذایی29
4-4-6- شاخص وضعیت30
4-4-7- کارایی غذا30
4-4-8- بازده مصرف پروتئین30
4-4-9- شاخص کبدی31
4-4-10- میزان بقا ماهیان31
4-5- شاخص های بیوشیمیایی خون31
4-5-1- گلوکز31
4-5-2- آنزیم های کبدی32
4-5-3- آلبومین32
4-5-4- پروتئین کل32
4-5-5- گلوبولین34
2804795520700نه
00نه
4-5-6- کلسترول34
4-5-7- تری گلیسیرید34
-695325-1025525004-5-8- هماتوکریت35
4-5-9- هموگلوبین35
4-5-10- شمارش افتراقی گلبول های سفید36
4-5-10-1- لنفوسیت36
4-5-10-2- ائوزینوفیل37
4-5-10-3- نوتروفیل37
4-5-10-4- مونوسیت38
فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادها
5-1 نتیجه‌گیری کلی39
5-2 پیشنهادها40
پیوست41
منابع47
27762204983480ده
00ده
فهرست جداول
-615950-137033000جدول 1-1 جایگاه سیستماتیک فیل‌ماهی5
جدول 3-1 اجزای تشکیل‌دهنده جیره‌های غذایی (برحسب درصد)19
جدول 3-3 فاکتورهای بیوشیمیایی بررسی‌شده21
جدول 4-1 مقادیر پارامترهای فیزیکوشیمیایی آب در طول دوره آزمایش(میانگین ± خطای استاندارد) 22
جدول 4-2 مهم‌ترین ترکیبات شیمیایی موجود در عصاره رزماری استفاده شده در این تحقیق23
جدول 4-3 ترکیب شیمیایی لاشه فیل‌ماهیان پرورشی در ابتدا و انتهای آزمایش برحسب درصد در لاشه (میانگین ± خطای استاندارد)23
جدول 4-4 نتایج حاصل از بررسی پارامترهای رشد در تیمارهای مختلف آزمایشی ( میانگین ± خطای استاندارد) 28
جدول 4-5 حاصل از بررسی پارامترهای بیوشیمیایی در تیمارهای مختلف ( میانگین ± خطای استاندارد) 33
23044155859145یازده
00یازده
جدول 4-6 نتایج شمارش افتراقی گلبول‌های سفید خون(میانگین ± خطای استاندارد) 36
-443230-87439500فهرست اشکال
شکل 2-1 مسیر سنتز طبیعی کافئیک اسید، دهیدروکسی فنیل‌لاکتیک اسید و رزمارینیک اسید در برخی گیاهان14
شکل 2-1 ساختار شیمیایی کافئیک اسید، دهیدروکسی فنیل لاکتیک اسید و رزمارینیک اسید14
شکل 6-1 شمارش تفریقی درصد گلبول‌های سفید خون فیل‌ماهیان جوان تغذیه شده با عصاره روغنی رزماری در سطوح 0، 1/0، 1، 10 و 20 گرم بر کیلوگرم (به ترتیب جیره‌های شماره 1 تا 6)، (الف)درصد لنفوسیت، (ب) درصد مونوسیت، (ج) درصد ائوزینوفیل و (د) درصد نوتروفیل (میانگین ± خطای استاندارد)41
شکل 6-2 ترکیب لاشه فیل‌ماهیان جوان تغذیه شده با عصاره روغنی رزماری در سطوح 0، 1/0، 1، 10 و 20 گرم بر کیلوگرم (به ترتیب جیره‌های شماره 1 تا 6)، (الف) درصد رطوبت، (ب) درصد پروتئین در وزن تر، (ج) درصد چربی در وزن تر، (د) درصد خاکستر و (ه) درصد چربی کبد(میانگین ± خطای استاندارد)42
شکل 6-3 شاخص‌های وزن فیل‌ماهیان جوان تغذیه شده با عصاره روغنی رزماری در سطوح 0، 1/0، 1، 10 و 20 گرم بر کیلوگرم (به ترتیب جیره‌های شماره 1 تا 6)، (الف) وزن نهایی (گرم)،‌ (ب) شاخص وضعیت، (ج) درصد افزایش وزن بدن و (د) ضریب رشد ویژه(میانگین ± خطای استاندارد)43
شکل 6-4 شاخص‌های وزن فیل‌ماهیان جوان تغذیه شده با عصاره روغنی رزماری در سطوح 0، 1/0، 1، 10 و 20 گرم بر کیلوگرم (به ترتیب جیره‌های شماره 1 تا 6)، (الف) ضریب تبدیل غذا،‌ (ب) کارایی غذا، (ج) ضریب تبدیل پروتئین و (د) شاخص کبدی(میانگین ± خطای استاندارد)44
شکل 6-5 پارامترهاى بیوشیمیایی فیل‌ماهیان جوان تغذیه شده با عصاره روغنی رزماری در سطوح 0، 1/0، 1، 10 و 20 گرم بر کیلوگرم (به ترتیب جیره‌های شماره 1 تا 6)، (الف) پروتئین کل،‌ (ب) آلبومین، (ج) گلوبولین، (د) گلوکز، (ه)هماتوکریت و (ز) هموگلوبین(میانگین ± خطای استاندارد)45
شکل 6-6 شاخص های مرتبط با چربی کل در سرم خون فیل ماهیان جوان تغذیه شده با سطوح مختلف عصاره رزماری. (الف) کلسترول، (ب) تری گلیسیرید(میانگین ± خطای استاندارد)46
شکل 6-7 آنزیم های شاخص کبدی در سرم خون فیل ماهیان جوان تغذیه شده با سطوح مختلف عصاره رزماری. (الف) GOT، (ب) GPT46
2661920369570دوازده
00دوازده

چکیده
پرورش ماهی نمونه‌ای از فعالیتهای آبزی‌پروری است که امروزه به یکی از مهم‌ترین صنایع دارای رشد سریع تبدیل شده است. به دلیل پرورش متراکم آبزیان، توسعه بیماری‌های عفونی به عنوان یک مشکل اساسی در صنعت آبزی‌پروری محسوب شده و زیانهای اقتصادی فراوانی را به همراه داشته است. حساسیت بالای ماهیان به استرس و گسترش سریع بیماری‌ها در آب، پرورش‌دهندگان آبزیان را ملزم به متمرکزکردن فعالیت‌هایشان به منظور ایمن‌کردن ماهیان در برابر بیماری‌های عفونی کرده است. تلاش‌هایی نظیر پیشگیری‌های بهداشتی، ضدعفونی و دارودرمانی (با تاکید بر آنتی‌بیوتیک‌ها) برای کنترل بیماری‌ها انجام شده است. استفاده تجاری از آنتی‌بیوتیک‌ها و دیگر داروهای شیمیایی در پرورش ماهی به دلیل ایجاد مقاومت باکتریایی، آلودگی محیط زیست و تجمع مواد آلاینده در بدن ماهی بشدت مورد انتقاد قرار گرفته است. در سال‌های اخیر توجه بسیاری به مواد محرک سیستم ایمنی معطوف شده است. مواد محرک سیستم ایمنی، عصاره‌های زیستی و یا ساختگی هستند که رشد موجود و هم‌چنین پاسخ‌های ایمنی بدن را تحریک می‌کنند. رزماری یکی از ادویه‌هایی است که دارای خاصیت آنتی‌اکسیدانی بالا می‌باشد. از روغن رزماری بعنوان ماده‌ای با خاصیت آنتی‌باکتریایی و ضدقارچی، آنتی‌اکسیدانی، آنتی‌میکروبی و ضدسرطانی استفاده می‌شود. بر این اساس در تحقیق حاضر خواص عصاره روغنی گیاه رزماری به عنوان یک ماده محرک سیستم ایمنی بر پارامترهای رشد و تغذیه (شامل وزن نهایی، ضریب رشد ویژه، شاخص وضعیت، درصد افزایش وزن بدن، ضریب تبدیل غذا، شاخص کبدی و بازده مصرف پروتئین)، فاکتورهای بیوشیمیایی و ایمنی سلولی (شامل پروتئین کل، آلبومین، گلوبولین، گلوکز، کلسترول، تری‌گلیسیرید و آنزیم‌های کبدی) و ترکیب شیمیایی لاشه (شامل پروتئین، رطوبت و چربی) فیل‌ماهیان جوان پرورشی مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور بچه فیل‌ماهیان جوان پرورشی با متوسط وزن 28/5 ± 94/130 (میانگین ± خطای استاندارد) گرم به شش گروه (تیمارها) و هر گروه به سه زیرگروه (تکرارها) تقسیم شدند. گروه اول به عنوان شاهد با جیره پایه و فاقد عصاره رزماری و گروه‌های دوم، سوم،‌چهارم و ‌پنجم به ترتیب با جیره‌های حاوی 1/0، 1، 10 و 20 گرم عصاره روغنی رزماری به ازاء هر کیلوگرم جیره غذایی و گروه ششم با جیره حاوی 03/0 گرم آنتی‌بیوتیک اکسی‌تتراسایکلین به ازاء هر کیلوگرم جیره غذایی به مدت 56 روز تغذیه شدند. نتایج حاصل نشان‌دهنده عدم وجود اختلاف معنی‌داری در پارامترهای رشد بین تیمارهای مختلف بود. میزان بقا در انتهای دوره اختلاف معنی‌داری را بین تیمارهای مختلف نشان نداد (05/0 >p ). محتوای پروتئین لاشه تیمار g/kg1/0 عصاره رزماری به طور معنی‌داری نسبت به تیمار شاهد افزایش داشت(05/0 >p ). در مقابل میزان چربی کبد در تیمار مذکور و تیمار g/kg03/0 اکسی‌تتراسایکلین به طور معنی‌داری نسبت به دیگر تیمارها کاهش نشان داد (05/0 >p ). در عین حال اختلاف معنی‌داری در محتوای چربی و رطوبت لاشه بین تیمارهای مختلف مشاهده نشد. محتوای پروتئین کل سرم و آلبومین در تیمارهای حاوی عصاره رزماری به طور معنی‌داری نسبت به تیمار شاهد افزایش نشان داد به طوری که کم‌ترین میزان پروتئین کل در تیمار شاهد و بیشترین آن در تیمار g/kg1 عصاره رزماری بدست آمد(05/0 >p ). محتوای آلبومین نیز در تیمار g/kg1/0 عصاره رزماری به طور معنی‌داری نسبت به تیمار شاهد افزایش نشان داد(05/0 >p ). آنزیم‌های کبدی به طور معنی‌داری در تیمارهای حاوی عصاره رزماری نسبت به تیمار شاهد کاهش یافت(05/0 >p ). محتوای گلوکز سرم خون در تیمار شاهد بطور معنی‌داری بیشتر از سایر تیمارها بود(05/0 >p ) در حالی‌که میزان کلسترول و تری‌گلیسیرید تغییر معنی‌داری را بین تیمارهای آزمایشی نشان نداد. میزان هموگلوبین خون در تیمار شاهد به طور معنی‌داری نسبت به تیمارهای حاوی عصاره رزماری افزایش یافت (05/0 >p ) اما تغییری در میزان هماتوکریت خون بین تیمارهای مختلف مشاهده نشد. شمارش افتراقی گلبول‌های سفید خون، نشان‌دهنده وجود اختلاف معنی‌داری در میزان لنفوسیت،‌ ائوزینوفیل و نوتروفیل خون است به طوری که میزان لنفوسیت در تیمارهای حاوی عصاره رزماری بطور معنی‌داری بالاتر از تیمار شاهد بود (05/0 >p ). در مقابل میزان ائوزینوفیل و نوتروفیل خون در تیمار شاهد به طوری معنی‌داری بالاتر از دیگر تیمارها بود(05/0 >p ). در مجموع نتایج این تحقیق نشان داد که سطوح مختلف عصاره رزماری مورد استفاده، تاثیر مثبت معنی‌داری بر پارامترهای رشد نداشته است اما سطح g/kg1/0 و g/kg1 آن در جیره غذایی باعث می‌شود تا پارامترهای بیوشیمیایی خون و کیفیت لاشه را بهبود بخشیده و باعث تقویت سیستم ایمنی گردد.
لغات کلیدی: رزماری (Rosmarinus officinalis)، فیل‌ماهی (Huso huso)، شاخص‌های رشد، سیستم ایمنی، کیفیت لاشه، فاکتورهای بیوشیمیایی سرم
-606425-174688500فصل اول
مقدمه
پرورش ماهی نمونه‌ای از فعالیتهای آبزی‌پروری است که به یکی از مهم‌ترین صنایع دارای رشد بسیار سریع تبدیل شده است [22]. از میان موجودات مختلف پرورشی، تعداد زیادی از ماهیان آبهای شیرین و شور بخش مهمی از صنعت آبزی‌پروری را شامل می‌شوند که هر ساله بر تعداد آن‌ها افزوده می‌شود. تراکم نگهداری یک عامل کلیدی در ارزیابی میزان تولید و سوددهی یک مزرعه تجاری پرورش ماهیان است. مزارع تجاری از ترکیبی از مشاهدات و تجارب به منظور تصمیم‌گیری در مورد تراکم مناسب نگهداری بهره می‌برند. حال آن‌که گونه‌های مختلف، واکنش‌های متفاوتی را نسبت به تراکم محیط از خود نشان می‌دهند [33]. پرورش متراکم ماهی محیط فیزیکی استرس‌زایی را به وجود می‌آورد که منجر به کاهش عملکرد سیستم ایمنی و حساسیت به بیماری‌های عفونی می‌شود [22]. حساسیت بالای ماهیان به استرس و گسترش سریع بیماری‌ها در آب، پرورش‌دهندگان آبزیان را ملزم به متمرکزکردن فعالیت‌هایشان به منظور ایمن‌کردن ماهیان در برابر بیماری‌های عفونی کرده است [61]. علاوه‌ براین، وجود مواد شیمیایی مضر در محیط باعث ایجاد بیماری‌های مختلف و اثرات نامطلوب در محیط آب می‌شود [22].
در حال حاضر، بیماری یکی از عوامل محدودکننده پرورش بسیاری از گونه‌های ماهیان است که مانع از رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی در برخی از کشورها شده است[22]. تلاش‌هایی نظیر پیشگیری‌های بهداشتی، ضد عفونی و دارودرمانی (با تاکید بر آنتی‌بیوتیک‌ها) برای کنترل بیماری‌ها انجام شده است [33].
استفاده تجاری از آنتی‌بیوتیک‌ها و دیگر داروهای شیمیایی در پرورش ماهی به دلیل ایجاد مقاومت باکتریایی، آلودگی محیط زیست و تجمع مواد آلاینده در بدن ماهی به شدت مورد انتقاد قرار گرفته است. بر همین اساس اتحادیه اروپا قانونی را مبنی بر منع استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های مصنوعی در سال 2006 مصوب کرد (آیین نامه 1831/2003/EC) [22]. از سوی دیگر سازمان سلامت جهانی (WHO) به‌منظور کاهش استفاده از مواد شیمیایی و جایگزینی آن‌‌ها، استفاده از گیاهان دارویی را توصیه می‌کند. تلاش‌های زیادی برای استفاده از مواد طبیعی نظیر گیاهان دارویی بعنوان افزودنی مواد غذایی برای افزایش کارایی غذا، افزایش تولید جانوران پرورشی و سلامت محصول تولید شده انجام شده است [21].
افزایش نگرانی‌های عمومی در مورد اثرات سوء ایجاد شده به علت تجمع بیش از حد مواد شیمیایی مصنوعی در محیط باعث توجه بیشتر به ترکیبات سبز نظیر مواد آلی و محصولات غذایی فاقد مواد مصنوعی شد. یک امر ضروری برای اجرایی شدن تولید ماهیان ارگانیک، توسعه درمان‌های آنتی‌بیوتیکی بر پایه ترکیبات حاصله از منابع طبیعی است [16]. استفاده از آنتی‌اکسیدان‌های مصنوعی در صنایع غذایی حتی در مقادیر بسیار اندک به شدت محدود شده است [30].
بر همین اساس در سال‌های اخیر توجه بسیاری به مواد محرک سیستم ایمنی معطوف شده است. مواد محرک سیستم ایمنی، عصاره‌های زیستی و یا ساختگی هستند که رشد موجود و هم چنین پاسخ‌های ایمنی بدن را تحریک می‌کنند. مواد متنوعی وجود دارند که به عنوان ماده محرک سیستم ایمنی شناخته شده‌اند، اما تعداد کمی از آن‌ها برای استفاده در آبزی‌پروری مناسب هستند [39]. مواد محرک سیستم ایمنی به طور عمده عملکرد سلول‌های فاگوسیت را بهبود بخشیده و میزان فعالیت آنتی‌باکتریایی، فعالیت سلول‌های مهاجم بدن، فعالیت لیزوزیمی و پاسخ آنتی‌بادی را در ماهیان افزایش می‌دهند [33]. بدین‌ترتیب مکانیسم دفاعی سیستم ایمنی افزایش یافته و میزان مقاومت در برابر بیماری‌های عفونی با افزایش مکانیسم‌های دفاعی بدن بالا می‌رود. در نتیجه به طور غیرمستقیم باعث افزایش میزان رشد در ماهیان می‌شوند [61]. امروزه افزایش تقاضای مصرف‌کنندگان برای بهبود اوضاع بهداشتی در مزارع پرورش ماهی، ابعاد جدیدی را در مورد کیفیت و سلامت محصول، حذف آنتی‌بیوتیک‌ها و مواد سرطان‌زا از فرآیند تولید مطرح کرده است [33].
طبیعت شیمیدان ماهری است که توانایی خود را در تولید کربوهیدرات‌ها، پروتئین‌ها، چربی‌ها، ویتامین‌ها و تعداد بیشماری از متابولیت‌های ثانویه با استفاده از آب، کربن‌دی‌اکسید و مواد معدنی نشان داده است. استفاده از گیاهان که محصولاتی ارزان و مطمئن هستند قدمتی به اندازه خلقت بشریت دارد [18].
داروهای گیاهی گروه عمده‌ای از ترکیبات بدست‌آمده از گیاهان هستند که عموما در میوه‌ها، سبزیجات، دانه‌ها و غلات و نوشیدنی‌ها گیاهی یافت می‌شوند. ترکیب شیمیایی مربوط به ترکیبات فعال گیاهی را بر اساس ساختار آن‌ها می‌توان به آلکالوئیدها، فلاونوئیدها، رنگدانه‌ها، فنول‌ها، ترپن‌ها، استروئیدها و روغن‌های ضروری طبقه‌بندی کرد. ترکیبات گیاهی همچنین دارای خواص ضد استرس، محرک رشد، محرک سیستم ایمنی و ضد میکروبی هستند. استفاده از مواد گیاهی به عنوان دارو، در کشورهای آسیایی تاریخچه طولانی دارد و ممکن است منبع مفیدی از داروهای جدید و ترکیبات فعال زیستی برای درمان موثر بیماری‌های عفونی را در ماهیان فراهم آورند و باعث افزایش میزان سلامتی ماهیان و فرآورده‌های آن‌ها و حفظ محیط زیست شوند [22].
در آبزی‌پروری از گیاهان دارویی به منظور جلوگیری از فعالیت میکروبی، تسهیل رشد و بلوغ گونه‌های پرورشی استفاده می‌شود. استفاده از عصاره‌های گیاهی و دیگر فرآورده‌های آن‌ها با غلظت‌های مختلف بصورت خوراکی و یا تزریق باعث افزایش ایمنی ماهیان مختلف آب شیرین و آب شور و نرم‌تنان علیه باکتری‌ها، ویرو‌س‌ها و انگل‌ها شده است. افزایش بیش از حد غلظت مواد محرک سیستم ایمنی، فاقد اثرات جانبی مضر بوده و به افزایش ایمنی کمک می‌کند [33].
قابلیت آنتی‌اکسیدانی و ضد‌میکروبی گیاهان، باعث شده که آن‌ها به عنوان یک منبع مهم از داروها در پرورش ماهیان به شمار روند [22]. مطالعات نشان داده است که تمایل به استفاده از گیاهان دارویی به عنوان منبع جدیدی از عوامل آنتی‌اکسیدانی و ضد‌میکروبی رو به فزونی است [30]. به عنوان مثال، متابولیت‌های ثانویه گیاهی نظیر روغن‌های ضروری و فلاونوئیدها به طور گسترده‌ای بخاطر فعالیت‌های ضد میکروبی، حشره‌کشی، ضد قارچی، ضد باکتریایی و فعالیت‌های ضد مسمومیت مورد مطالعه قرار گرفته‌اند [78]. ترکیبات فنولی که به طور گسترده‌ای در گیاهان وجود دارند، نقش مهم آنتی‌اکسیدانی را علیه فعالیت‌های مخرب اکسیداسیونی در ارگانیزم‌های زنده ایفا می‌کنند و می‌توانند آن‌ها را در برابر سرطان، تصلب شرائین و پیرشدن سلول‌ها محافظت کنند [79].
گیاه رزماری (Rosmarinus officinalis) ادویه‌ای بسیار مشهور و گیاهی خانگی است که در اکثر نقاط جهان کشت می‌شود. این گیاه در ساخت مواد طعم‌دهنده غذا، مواد آرایشی و داروهای تجاری برای محافظت از کبد و فعالیت‌های ضد سرطانی استفاده می‌شود. عصاره رزماری در صنعت غذا به عنوان یک ترکیب فعال و در داروسازی به عنوان منبع مهمی از داروها مطرح است. روغن رزماری بطور گسترده‌ای مورد مطالعه قرار گرفته است [40]. رزماری یکی از ادویه‌هایی است که دارای خاصیت آنتی‌اکسیدانی بالا می‌باشد. از روغن رزماری به عنوان ماده‌ای با خاصیت آنتی‌باکتریایی و ضدقارچی، آنتی‌اکسیدانی، آنتی‌میکروبی و ضدسرطانی استفاده می‌شود. ترکیبات بسیاری نظیر فلاونوئیدها، دی‌ترپن‌ها، استروئیدها و تری‌ترپن‌ها از رزماری استخراج شده است [30،40].
ماهیان خاویاری که از مهم‌ترین ماهیان دریای خزر محسوب می‌شوند، به عنوان فسیل‌های زنده ماهیان شناخته شده‌اند [37]. متاسفانه ساخت سدها، صید بی‌رویه، تخریب زیستگاه‌ها و مناطق تخمریزی این ماهیان بدلیل احداث کارخانه‌های صنعتی و آلودگی‌های کشاورزی، این گونه‌ها را در لیست قرمز گونه‌های در معرض خطر انقراض سازمان جهانی حفاظت از محیط زیست (IUCN) قرار داده است. بطوری‌که در سال 1997، تمامی ماهیان خاویاری در ضمیمه انجمن جهانی تجارت گونه‌های در معرض خطر انقراض (CITES) قرار گرفتند [39].
جدول 1-1 جایگاه سیستماتیک فیل‌ماهی
Binomial nameSpecies Genus Family Order Class Phylum Kingdom
Huso huso(Linnaeus, 1758) H. huso HusoAcipenseridaeAcipenseriformesActinopterygiiChordataAnimaliaتاس‌ماهیان دارای پنج ردیف صفحات استخوانی بر روی بدن خود هستند. دهان در این ماهیان تحتانی و فاقد دندان بوده، به صورت مستقل از دهان ماهیان استخوانی به وجود آمده و مشخصا به همراه اسکلت غضروفی به رشد خود ادامه داده است. از دست دادن استخوان به اجزای دهان اجداد ماهیان غضروفی استخوانی این امکان را داده است تا آزاد بوده و بتوانند دهان را برای مکش غذا به داخل حمایت کنند. باقی‌ماندن و عمل‌آوری غذا توسط گروهی از غضروف‌های پهن (مجموعه کامی) بر روی سقف دهان صورت می‌گیرد که در امتداد بالشتک زبان به همراه برجستگی‌های تیز موجود بر روی آن حرکت می‌کنند و به شکستن غذا می‌پردازند. ماهیان خاویاری را با توجه به آمیزه‌ای از بدن دوکی شکل و قوی و پوزه پهن،‌ می‌توان به عنوان گشت زنان کف بستر به حساب آورد. آن‌ها با پیدا کردن تکه‌هایی از طعمه و سپس مکیدن آن‌ از کف بستر به سمت بالا به تغذیه می‌پردازند. یافتن طعمه از طریق سیبیلک‌های بسیار حساس و اندام‌های آمپولی الکتریکی صورت می‌گیرد. این آمپول‌ها بر روی سطح تحتانی پوزه آن‌ها قرار گرفته است [8].
در جنسHuso غشاهای پایه آبششی به طور وسیع به یکدیگر متصل بوده و از ناحیه گلو آزاد هستند. دهان در تاس‌ماهیان بزرگ و هلالی شکل است اما در جنس Huso کوچک و عرضی است. فیل‌ماهی Huso huso یکی از مهم‌ترین گونه‌های ماهیان خاویاری در دریای خزر محسوب می‌شود [39]. بیشینه درازا، وزن و سن این ماهی تاکنون به ترتیب 500 سانتی‌متر، 2072 کیلوگرم و 118 سال گزارش شده است. ماهی کفزی و رودکوچ است که در آب‌های شیرین، لب شور و دریایی (مناطق معتدل) در اعماق180-70 متر به سر می‌برد و از اهمیت صیادی و پرورشی بالایی برخوردار است [8]. این گونه دارای رشد بسیار سریع بوده و برای آبزی‌پروری گونه مناسبی محسوب می‌شود. پرورش فیل‌ماهی تا سایز بازاری باعث کاهش فشار بر جمعیت‌های طبیعی در دریای خزر شده و می‌تواند بعنوان یک منبع پروتئینی و هم‌چنین تولید خاویار مورد توجه قرار گیرد [37].
مطالعات بسیاری در مورد احتیاجات غذایی، شرایط محیطی و پرورشی، استفاده از مواد محرک رشد و سیستم ایمنی به منظور بهبود پارامترهای رشد، پارامترهای خون‌شناسی، ترکیب لاشه، فلور میکروبی و افزایش بازماندگی فیل ماهی انجام شده است [11،17،37،39،44،59،61،67].
به علت عدم وجود اطلاعاتی در مورد تاثیر گیاه رزماری بر شاخص‌های رشد و سیستم ایمنی ماهیان، این تحقیق با هدف بررسی تاثیر عصاره روغنی رزماری بر میزان رشد، عملکرد سیستم ایمنی غیراختصاصی و پارامترهای بیوشیمیایی خون فیل‌ماهیان جوان پرورشی انجام شد.
-487045-177863500فصل دوم
کلیات و مروری بر منابع
اثر داروهای گیاهی بر سلامتی انسان و بسیاری از جانوران خشکی‌زی بررسی شده و اطلاعاتی نیز راجع به استفاده از این گیاهان در پرورش ماهیان در دسترس می‌باشد. محققان تلاش‌های زیادی را برای معرفی و گسترش مکمل‌های غذایی و افزودنی‌های سالم که باعث افزایش طول عمر، سلامتی و کارایی سیستم ایمنی در ماهیان پرورشی می‌شود به انجام رسانده اند. تحقیقات اخیر اثرات مفید استفاده از گیاهان دارویی و محصولات گیاهی در پرورش ماهیان را به اثبات رسانده‌ است. گیاهان به علت فعالیت آنتی‌اکسیدانی و ضد‌میکروبی آن‌ها، به عنوان یک منبع مهم از داروها در پرورش ماهیان به شمار می‌رود [22].
2-1- استفاده از گیاهان دارویی بعنوان محرک سیستم ایمنی
ماده محرک سیستم ایمنی یک ماده شیمیایی است که موجب افزایش پاسخ سیستم ایمنی شده و از این طریق باعث مقاومت جانور در مقابل بیماری می‌شود [19]. پیشرفت روش‌های مدیریت بیماری‌ها در پرورش ماهیان مستلزم توجه ویژه برای یافتن مواد محرک سیستم ایمنی، نظیر منابع گیاهی (که هم برای ماهی و هم برای انسان بی‌خطر هستند) است [20]. در ماهیان استخوانی، مواد محرک سیستم ایمنی باعث افزایش فعالیت سلول‌های فاگوسیت، سلول‌های لنفوسیت، فعالیت لیزوزیمی و تولید آنتی‌بادی میگردد [62]. مواد محرک سیستم ایمنی ممکن است با تزریق، حمام‌دادن و یا به صورت خوراکی به ماهیان داده شود که شیوه آخر موثرترین شیوه محسوب می‌شود [42]. استفاده از روش تزریق برای انتقال دارو، مواد محرک سیستم ایمنی را قادر می‌سازد تا سریعا جذب شده و تاثیر بگذارند، اما انجام این کار بسیار سخت، پرزحمت و استرس‌زا است. بنابراین، به نظر می‌رسد استفاده از روش خوراکی روش موثری برای تعداد زیادی از ماهیان و با تمام اندازه‌ها است [63]. مواد محرک سیستم ایمنی طبیعی، سازگار با موجود، قابل تجزیه، کم‌هزینه و برای محیط زیست نیز بدون زیان هستند [49]. داروهای گیاهی مختلف به عنوان داروهای تجاری برای تحریک عملکرد سیستم ایمنی انسان به کار می‌روند و برای تحریک علمکرد سیستم ایمنی ماهیان پرورشی نیز توصیه شده‌اند به طوری‌که
استفاده از ترکیبات گیاهی بعنوان عامل محرک سیستم ایمنی به سرعت جایگزین استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های مصنوعی خطرناک شده است [42].
2-2- استفاده از گیاهان دارویی در ماهیان مختلف
2-2-1- کپور
یوان و همکاران (2007) تاثیر استفاده ازگیاهان آستراگالوس ممبرانسوس (Astragalus membranaceus)، پلی‌گونوم مولتیفلورام (Polygonum multiflorum)، ایساتیس تینکتوریا (Isatis tinctoria) وگلیسیریزا گلابرا (Glycyrrhiza glabra)(شیرین‌بیان) در جیره کپور معمولی را مورد بررسی قرار دادند [77]. یین و همکاران (2011) از گیاه شیرین‌بیان در جیره کپور معمولی استفاده کرده و خاصیت آنتی‌اکسیدانی آن‌ را تایید نمودند [76]. چیو و همکاران (2002) اثرات آنتی‌اکسیدانی و حذف‌کنندگی رادیکال‌های آزاد گیاه Polygonum multiflorum را در کپور معمولی به اثبات رساندند [25]. ژای و جو (1987) اثرات ضد التهابی ریشه گیاه Isatis tinctoria را در کپور معمولی به اثبات رساندند [80]. پراستی و همکاران (2007) با بررسی گیاه تانین در جیره ماهی روهو (Labeo rohita) (از کپور ماهیان هندی) تاثیر معنی‌دار این گیاه بر افزایش عملکرد سیستم ایمنی را به اثبات رساندند [53]. هاریکریشنان و همکاران (a2009) با بررسی تاثیر ترکیب سه گیاه چریش، کافور و زردچوبه بر کپورماهی هندی مریگال (Cirrhina mrigala) تاثیر مثبت این گیاهان را بر فعالیت لیزوزیمی به اثبات رساند [31]. چن و همکاران (2003) با بررسی عملکرد چهار گیاه چینی ایساتیس ایندیگوتیکا (Isatis indigotica)، آندروگرافیس پانیکولاتا (Andrographis paniculata) ، رئوم اوفیسینال (Rheum officinale) و لونیسرا ژاپونیکا (Lonicera japonica) بر ماهی کاراس (Carassius auratus)، افزایش فعالیت فاگوسیتوزی سلول‌های سفید را گزارش کردند [24].
2-2-2- تیلاپیا
وو و همکاران (2010) افزایش راندمان تنفسی و افزایش فعالیت لیزوزیمی و افزایش فعالیت سلول‌های فاگوسیت در تیلاپیای موزامبیک که از گیاه چینی تونا سیننسیس (Toona sinensis) استفاده کرده بودند را گزارش کردند [73]. عصاره آبی گیاه هندی اوسیموم سانکتوم (Ocimum sanctum) باعث افزایش ایمنی اختصاصی و غیر اختصاصی در تیلاپیای موزامبیک شد [69]. آزادیراکتین که یک فرآورده تری‌ترپن از گیاه چریش (Azadirachta indica) است باعث افزایش راندمان تنفسی، افزایش تعداد گلبول‌های سفید و پاسخ اولیه و ثانویه آنتی‌بادی‌ها در تیلاپیا شد [46]. تعداد لوکوسیت، شاخص فاگوسیتوزی و فعالیت لیزوزیم در ماهیان تیلاپیای موزامبیکی که از گیاهان دارویی سینودون داکتیلون (Cynodon dactylon)، ایگل مارملوس (Aegle marmelos)، ویتانیا سامنیفرا (Withania somnifera) و زنجبیل (Zingiber officinale) تغذیه شده بودند، ‌افزایش نشان داد [38].
2-2-3- قزل‌آلای رنگین‌کمان
در ماهیان قزل‌آلای تغذیه شده با پروتئین سویا، فعالیت فاگوسیتوزی و آنتی‌باکتریایی سلول‌های لوکوسیت افزایش نشان داد [26]. پدیه و سکومبس (2003) گزارش دادند که مهاجرت لوکوسیت‌های صفاقی، میزان تنفس سلولی و فعالیت فاگوسیتوزی در قزل‌آلای رنگین‌کمانی که از ترکیب سه گیاه اکیناسه آنگویستیفولیا (Echinacea anguistifolia)، اوپاتوریوم پرفولیاتوم (Eupatorium perfoliatum) وباپتیستا تینکتوریا (Baptista tinctoria) استفاده کرده بود افزایش یافت [51]. دوگنسی و همکاران (2003) اثرات گیاهان متعددی نظیر ویسوم آلبوم (Viscum album)(دارواش)، گزنه (Urtica dioica) و زنجبیل (Zingiber afficinale) را در قزل‌آلای رنگین‌کمان مورد بررسی قرار دادند. استفاده از عصاره آبی پودر زنجبیل باعث افزایش معنی‌دار فعالیت فاگوسیتوزی و افزایش میزان تنفس سلولی سلول‌های سفید خون در قزل‌آلای رنگین‌کمان شد [29].
2-2-4- سایر ماهیان
در ماهیان گروپر Epinephelus bruneus تغذیه شده با عصاره اتانولی قارچ خوراکی فلینوس لینتئوس (Phellinus linteus)، فعالیت لیزوزیم سرم و همچنین فعالیت فاگوسیتی و شاخص فاگوسیتیک افزایش نشان داد [33]. هاریکریشنان و همکاران (b 2011) نتیجه گرفتند که استفاده از ترکیب چای سبز در ماهیان گروپر باعث افزایش ایمنی غیر اختصاصی خونی و سلولی می‌شود [34]. استفاده از عصاره متانولی برگ گیاه ویتانیا سامنیفرا (Withania somnifera) در ماهیان گروپر Epinephalus Tauvina سبب بهبود پارامترهای ایمنی نظیر فعالیت آنتی‌باکتریایی سرم، فعالیت فاگوسیتی و نسبت آلبومین به گلوبولین شد [66].
2-3- استفاده از گیاهان دارویی در درمان بیماری‌ها
با افزایش تولید ماهیان پرورشی، وقوع انواع گوناگون بیماری‌های عفونی افزایش یافت که منجر به ضررهای قابل توجه اقتصادی شد. داروهای شیمیایی گوناگونی برای درمان و پیشگیری از بیماری‌ها مورد استفاده قرار گرفت. اگرچه با توسعه عوامل بیماریزای مقاوم به دارو و تجمع ضایعات دارو در ماهی و محیط، استفاده از روش‌های جایگزین برای کنترل عوامل بیماریزا به طور قابل ملاحظه‌ای در سال‌های اخیر گسترش یافت [55]. در این زمینه، مواد ضد میکروبی گیاهی، منابع ناشناخته وسیعی از داروها با خاصیت‌های درمانی متعددی در پرورش ماهیان هستند. گیاهان متعدد یا محصولات آن‌ها نظیر فنول‌ها، پلی‌ساکاریدها، پروتئوگلیکان‌ها و فلاونوئیدها به علت خاصیت درمانی و پیشگیرانه آن‌ها در درمان انواع گوناگونی از بیماری‌های ماهیان مورد بررسی قرار گرفته‌اند [26]. عصاره‌های گیاهی باعث بهبود پارامترهای مختلف دفاعی نظیر لیزوزیم، سیستم کمپلمانت ، ضدپروتئاز، ROS، فاگوسیتوز، فعالیت تنفسی و آداپتاسیون پارامترهای ایمنی نظیر تقویت آنتی‌بادی‌ها، باکتری‌کشی، ایجاد لخته‌های خونی علیه باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌ها و باکتری‌های انگلی در انواع مختلفی از گونه‌های ماهیان می‌شوند [22].
2-3-1- بیماری‌های باکتریایی
باکتری‌های گرم‌مثبت جنس استرپتوکوکوس مهم‌ترین عامل بیماری استرپتوکوکوزیس در انواع مختلفی از ماهیان آب شور و شیرین هستند [56،57]. گیاهان مختلف بعنوان جایگزینی مطمئن‌تر و ارزان‌تر نسبت به آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای شیمیایی برای کنترل استرپتوکوکوزیس در ماهی نیل مورد استفاده قرار گرفتند. ماهیانی که از جیره‌های حاوی پودر برگ و یا ماده خشک حاصل از عصاره گیاه آندروگرافیس پانیکولاتا (Andrographis paniculata ) که حاوی پروتئین آرابینوگالاکتان و آندروافولید هست استفاده کرده‌اند، میزان تلفات کمتری هنگام آلودگی با باکتری استرپتوکوکوس آگالاکتیا (Streptococcus agalactiae) نسبت به گروه شاهد داشتند [56]. نتایج مشابهی نیز هنگام استفاده از گیاه دارچین (Cinnamomum verum) که حاوی سینامالدهیدها به عنوان یک ماده شیمیایی گیاهی با خاصیت آنتی‌باکتریایی است در تیلاپیای آلوده شده به باکتری استرپتوکوکوس اینیا (Streptococcus iniae) مشاهده شد [57]. بیماری کلومناریس که عمدتا به وسیله فلاووباکتریوم کلومنار (Flavobacterium columnare) ایجاد می‌شود یکی دیگر از بیماری‌های باکتریایی معمول است که ماهیان آب شیرین را آلوده می‌کند. هیچ‌گونه مرگ و میری در ماهیان تیلاپیای آلوده به این باکتری که با جیره حاوی پیاز کوهی(Allium tuberosum) تغذیه شدند مشاهده نشد [55].
2-3-2- بیماری‌های ویروسی
مطالعات اندکی راجع به استفاده گیاهان دارویی در مورد عوامل بیماریزای ویروسی در ماهیان مورد بررسی قرار گرفته است. مایکول و همکاران (2005) توانستند رابدوویروس سالمونیدها و عفونت ویروسی خونی (VHSV) را توسط عصاره برگ درخت زیتون (Olea europaea) که حاوی ترکیبات اصلی نظیر اولئوروپئین است به خوبی کنترل کنند [48]. تزریق صفاقی عصاره برگ گیاه انار (Punica granatum) به ماهی پانائلوس اولیواسئوس (Panaeolus olivaceus) باعث افزایش قدرت سیستم ایمنی و ایجاد مقاومت در برابر بیماری ویروسی لیمفوسیستیس (LDV)شد [32].
2-3-3- بیماری‌های ایجاد شده توسط کرم‌های انگل
ترماتودهای تک‌جنسی کرم‌های هرمافرودیتی هستند که در پوست و آبشش ماهیان سکنی می‌گزینند. این انگل‌ها می‌توانند مشکلات جدی را برای ماهیان آلوده شده به وجود آورند. آن‌ها باعث هجوم عوامل بیماریزای ثانویه شده و کاهش اشتها، کاهش رشد و افزایش مرگ و میر را باعث می‌شوند. استفاده مکرر از مواد شیمیایی دارویی برای کنترل این انگل‌ها باعث ایجاد مقاومت دارویی انگل‌ها و آلودگی محیط می‌شود [71].
حمام دادن ماهیان گلدفیش مبتلا به انگل داکتیلوژیروس (Dactylogyrus intermedius) با عصاره اتانولی گیاه آنجلیکا پابسنتیس (Angelicae pubescentis) با غلظت 120 میلی‌گرم بر لیتر، باعث مقابله کامل با این انگل شد. استول (osthole) نیز که از اصلی‌ترین ضدانگل‌های گیاهی است، در غلظت 6/1 میلی‌گرم بر لیتر باعث از بین بردن 100 درصد انگل‌ها می‌شود. ژینکگولیک اسید که از عصاره اتری درخت ژینگو (Ginkgo biloba) می‌آید، برای از بین بردن انگل پسودو داکتیلوژیروس (Pseudodactylogyrus) در مارماهیان مبتلا به آن صددرصد موثر گزارش شده است [72].
2-4- عامل ضد استرس
در پرورش ماهی، استرس‌هایی که به اختلالات زیستی، فیزیکی و شیمیایی وابسته است، باعث ایجاد مرگ و میر و خسارات جبران‌ناپذیر اقتصادی می‌گردد. استرس را می‌توان به عنوان یک عامل موثر ایجادکننده تغییر در شرایط زیستی که باعث ایجاد اختلالات خونی و در نتیجه باعث تهدید سلامت ماهیان می‌شود در نظر گرفت. علاوه بر این حضور ترکیبات مضر خارجی در آب یا غذا باعث ایجاد اثرات مضر نظیر آسیب به کبد، تجمع زیستی در بافت، ایجاد جهش و سرطان و توقف عملکرد آنزیم‌های مختلفی نظیر آنزیم‌های خانواده سیتوکروم در ماهی می‌شود [70].
کپورمعمولی تغذیه شده با گیاه ریواس (Rheum officinale) به مدت 10 هفته که حاوی امودین، رئین و کریزوفانول به عنوان ترکیبات اصلی است، قادر به کاهش استرس تراکم است زیرا میزان کورتیزول خون، قند و مالون‌آلدئید کبد پایین‌تر، اما میزان فعالیت کاتالاز و SOD کبدی بالاتری را در هنگام مواجه با استرس تراکم به مدت 1 تا 7 روز نشان داد [75].
2-5- اثر ضد اکسیداسیونی و محافظت‌کنندگی گیاهان دارویی در برابر فلزات سنگین
اغلب گیاهان دارویی مولکول‌های فعال ردوکس هستند و ممکن است باعث جلوگیری از تولید آنیون‌های اکسیژن شوند و رادیکال‌های آزاد را از بین ببرند. این آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی رده وسیعی از ترکیبات هستند که پایه و اساس آن‌ها ادویه‌ها و گیاهان هستند. نشان داده شده است که اثرات آنتی‌اکسیدانی گیاهان تقریبا شبیه اثرات ممانعت‌کننده‌های SOD، M-IC و XO است [26]. اثر گیاهان دارویی بر استرس اکسیداتیو مزمن در ماهیان باعث تمرکز تحقیقات بر روی این موضوع شده است. رده‌های اصلی گیاهان دارویی که دارای اثرات آنتی‌اکسیدانی هستند، شامل ترپنوئیدها، فنول‌ها و ارگانوسولفیدها هستند. استفاده روزانه از آلیسین (10میلی‌گرم بر کیلوگرم بدن) که یک ارگانوسولفید است، باعث کاهش تجمع مواد در کبد، کلیه، مغز، استخوان و خون در کپورماهیان شده است [64]. مکانیسمی که باعث ایجاد چنین اثری می‌شود ممکن است قابلیت تشکیل پیوند آلیسین با اتم‌های آهن باشد که باعث کاهش میزان آن‌ها در بافت‌ها می‌شود. پالیپوچ و همکاران (2011) اثر محافظت‌کنندگی عصاره اتانولی برگ گیاه دارویی تانبرجیا لاریفولیا (Thunbergia laurifolia) را نسبت به سم در ماهی تیلاپیا O. niloticus مورد بررسی قرار دادند. ماهیانی که به مدت 28 روز از غذای حاوی عصاره این گیاه تغذیه کردند، کاهش چشمگیری را در میزان تجمع سم در کبد و ماهیچه خود نشان دادند و میزان فعالیت آنتی‌اکسیدانی ذاتی نظیر کاهش گلوتاتیون، کاتالاز، گلوتاتیون رداکتاز و گلوتاتیون پراکسیداز در آن‌ها افزایش یافت و اکسیداسیون چربی در آبشش، کلیه و کبد آن‌ها از بین رفت. علاوه‌براین، با استفاده از تصویر میکروسکوپ الکترونی، نویسنده بیان کرد که در ساختار بافت آبشش ماهیان تیمار شده با غذای حاوی عصاره این گیاه، هیچ‌گونه تغییرساختاری در مقایسه با ماهیان گروه شاهد مشاهده نشد [50].
اثر نگهدارندگی کلم بروکلی (Brassica oleracea) و ماده ارگانوسولفیدی گیاهی آن، سولفوروفان، در مقابل ماده آلوده‌کننده و سرطان‌زای بنزوآلفا پیرن و فنول در ماهی تیلاپیای نیل مورد بررسی قرار گرفت. ماهی تیلاپیای نیل Oreochromis niloticus تغذیه شده با جیره‌های حاوی کلم بروکلی و سولفوروفان، افزایشی را در میزان فعالیت آنزیم‌های سیتوکروم و حذف سریع بنزوآلفاپیرن نشان داد که باعث کاهش میزان خطر سمیت شد [70].
رن و همکاران (2006) اذعان کردند در ماهیان قزل‌آلای رنگین‌کمانی که از جیره‌ حاوی جعفری (Coriandrum sativum) استفاده کردند، 30-20 درصد از تجمع کادمیوم در کبد کاسته شد. ترکیبات متعدد بیولوژیکی موجود در جعفری باعث ایجاد ساختارهای ماکرومولکولی در هنگام ترکیب با کادمیوم در روده می‌شوند که این فرآیند باعث عدم جذب کادمیوم و حضور آن در خون می‌شود [60]. ماهیان تیلاپیا Oreochromis mossambicus تغذیه شده با جیره حاوی عصاره ریشه گیاه گلایسین تومنتلا (Glycine tomentella) به مدت 12 هفته که حاوی ایزوفلاونوئیدهای آزاد و ایزوفلاونوئید گلیکوزیدهایی نظیر دایدزین، جنیستین و مالونیلدایدزین‌ها هستند، میزان پایین‌تری از تری‌آسیل گلیسرول، کلسترول کل و کلسترول LDL و میزان بالاتری از آنتی‌اکسیدان‌های پلاسما را نسبت به گروه شاهد نشان دادند [24].

2-6- گیاه رزماری
گیاه رزماری که بطور گسترده‌ای به خاطر خواص روغن‌های ضروری‌اش مورد بررسی قرار گرفته، شامل پنج گونه در منطقه مدیترانه است.
1. Rosmarinus officinalis
2. Rosmarinus eriocalyx
3. Rosmarinus laxiflorus
4. Rosmarinus lavandulaceus
5. Rosmarinus tomentosus
Rosmarinus officinalis یک گیاه دیپلوئید و دوجنسی است که در حوضه‌های آبخیز مدیترانه رشد می‌کند. این گیاه، یک گونه برجسته بخاطر روغن‌های ضروری و فنول بیولوژیکی موجود در آن است. روغن رزماری تهیه شده از جمعیت‌های طبیعی تفاوت‌هایی را در فعالیت ضدمیکروبی و آنتی‌اکسیدانی نشان می‌دهد. تفاوت در ترکیبات شیمیایی روغن‌های ضروری این گونه‌ها بخاطر تفاوت در منطقه رشد آن‌ها، شرایط محیطی و کشاورزی، زمان برداشت محصول، مراحل رشد گیاه و روش‌های استخراج عصاره است [78].
مهم‌ترین ترکیب رزماری کافئیک اسید است که یکی از مشتقات رزمارینیک اسید (RA) می‌باشد. این ماده دارای خاصیت آنتی‌اکسیدانی است. رزمارینیک اسید، ترکیبی فنولی است که یکی از حلقه‌های خود را از فنیل‌آلانین موجود در کافئیک اسید و حلقه‌ی دیگر را از تیروزین موجود در دهیدروکسی‌فنیل‌لاکتیک اسید می‌گیرد. ساختار بیرونی رزمارینیک اسید به صورتی است که دارای پیوند با فنیل‌آلانین و تیروزین است و به همین دلیل دارای مشتقات زیادی است. رزمارینیک اسید به خوبی از دستگاه گوارش و پوست قابل جذب است. این ماده باعث افزایش تولید پروستاگلاندین E2 و کاهش تولید لوکوترین B4 در لوکوسیت‌های چندهسته‌ای انسان می‌شوند و فعالیت سیستم کمپلمانت را محدود می‌کند. در نتیجه ترکیبات رزماری بخصوص کافئیک اسید که از رزمارینیک اسید مشتق می‌شود، خاصیت دارویی برای درمان یا پیشگیری از آسم، گرفتگی ماهیچه‌ای، زخم معده، بیماری‌های التهابی، مسمومیت کبد، آرتروز، بیماری نارسائی قلب، آب مروارید، سرطان و تحرک کم اسپرم دارد [18].
2-6-1- گیاه‌شناسی رزماری
رزماری درختچه‌ای شاخه‌شاخه و همیشه سبز با ساقه‌های عمودی است که ارتفاع آن به حدود یک متر می‌رسد. گل‌هایی سفید-آبی و برگ‌هایی کوچک با رنگ سبز تیره دارد که لبه‌های آن به عقب برمی‌گردند. در زیر لبه‌ی برگ‌های تاشده این گیاه، غده‌های کوچکی وجود دارد که حاوی روغن‌های معطر هستند. این گیاه به طور وسیعی در سواحل شمالی و جنوبی دریای مدیترانه و همچنین در مناطقی از هیمالیا رشد می‌کند [18].
2-6-2- استفاده‌های تجاری از رزماری
گیاه رزماری به خاطر داشتن روغن معطر به نام روغن رزماری پرورش داده می‌شد. این روغن با عصاره‌گیری از برگ‌های تازه و گل‌های آن بدست می‌آید. از رزماری بعنوان حشره‌کش و آفت‌کش نیز استفاده می‌گردد. در درمان خارجی، از رزماری به عنوان مرهمی برای تحریک رشد مو و درمان اگزمای پوست سر، درمان سوختگی و زخم مورد استفاده قرار می‌گیرد [18].
2-6-3- شیمی رزماری
هنگامی که عصاره رزماری را به منظور مشخص ساختن ترکیبا‌ت آن مورد آنالیز قرار دادند، ترکیبات شیمیایی آن که دارای فعالیت آنتی‌اکسیدانی و ضد اکسیداسیون چربی بودند،‌ آشکار شد. این ترکیبات شامل رزمارینیک اسید، کافئیک اسید، کلروژنیک اسید، کارنوزولیک اسید، رزمانول، کارنوزول و دی‌ترپن‌های مختلف، رزماری دی‌فنول، رزماری‌کوئینون و ترکیبات آنتی‌اکسیدان متنوع دیگری نظیر اورسولیک اسید، گلوکوکولیک اسید و آلکالوئید رزماریسین هستند. روغن رزماری حاوی 6-2 درصد استر که عمدتا شامل بورنئول، سینئول و ترپن‌های متعدد (بخصوص آلفا-پینن و کامفن) است، می‌باشد. از میان این ترکیبات، رزمارینیک اسید و کافئیک اسید به عنوان عوامل داروئی مورد توجه محققین قرار گرفته‌اند. این دو ترکیب به طور گسترده‌ای در سلسله گیاهان و گیاه رزماری یافت می‌شود [18].

2-6-3-1- شیمی رزمارینیک اسید
مسیر سنتز طبیعی ترکیبات فنولی نظیر کافئیک اسید، دهیدروکسی فنیل لاکتیک اسید و رزمارینیک اسید در شکل 2-1 آورده شده است.
282829014160500Shikimic acid
Chorismic acid
28276552667000
343217514478000185039014478000Prephenic acid
139065016700500Tyrosine 133477020637500Phenylalanine
Dihydroxyphenylalanine
142875028638500(DOPA) 134810516891000Cinnamic acid
133477021399500p-Coumaric acid
Dihydroxyphenyl-lactic acid
4083059461500(DOPL) 173990020129500Caffeic acid
Rosmarinic acid
شکل 2-1 مسیر سنتز طبیعی کافئیک اسید، دهیدروکسی فنیل‌لاکتیک اسید و رزمارینیک اسید در برخی گیاهان. شیکیمیک اسید آمینواسیدهای ضروری معطر نظیر فنیل‌آلانین و تیروزین را مهیا می‌کند (السریشیا و همکاران، 1999).
ساختار شیمیایی سه ماده کافئیک اسید، دهیدروکسی فنیل لاکتیک اسید و رزمارینیک اسید نیز در شکل 2-2 آورده شده است.

شکل 2-2 ساختار شیمیایی کافئیک اسید، دهیدروکسی فنیل لاکتیک اسید و رزمارینیک اسید (السریشیا و همکاران، 1999).
2-6-3-1-1- داروشناسی رزمارینیک اسید
رزمارینیک اسید به طور طبیعی باعث ایجاد عوامل غیراستروئید ضد التهاب می‌شود. رزمارینیک اسید در از بین بردن رادیکال‌های آزاد اکسیژن و کاهش فعالیت سیستم کمپلمانت موثر است. همچنین رزماری باعث عملکرد بهتر سیستم‌های داخلی بدن نظیر سیستم عصبی مرکزی، سیستم گردش خون و ماهیچه‌های ارادی می‌شود. اثر رزماری به دلیل ویژگی‌های خاص نامبرده شده، در درمان بسیاری از بیماری‌های انسانی نظیر روماتیسم، تصلب شرائین، بیماری‌های عروق کرونر، مسمومیت کبدی، سرطان، زخم روده، آب مروارید، آسم تنفسی، زخم معده و کمبود تحرک اسپرم به اثبات رسیده است [18].
2-7- استفاده از رزماری در آبزی پروری
اعتمادی و همکاران (1387) پتانسیل ضدباکتریایی و آنتیاکسیدانی عصاره رزماری در افزایش عمر ماندگاری ماهی قزلآلای رنگینکمان را مورد بررسی قرار دادند. نتایج حاصل نشان دهنده تاثیر معنی دار عصاره رزماری در به تعویق انداختن اکسیداسیون لیپید لاشه قزل آلای رنگین کمان بود به طوری که عصاره رزماری در شرایط خلاء عمر ماندگاری نمونه ها را 4 روز نسبت به تیمار شاهد افزایش داد [12]. نتایج تحقیقات وو و همکاران (1982) بیانگر یکسان بودن قدرت آنتی اکسیدانی عصاره رزماری با BHT و بیشتر بودن قدرت آنتی اکسیدانی آن نسبت به BHA است [74]. در مطالعه‌ای دیگر، کاهش معنی‌داری (05/0< p) در میزان مرگ و میر ماهیان تیلاپیا آلوده شده به باکتری S. iniae که از جیره حاوی عصاره خشک اتیل استات گیاه رزماری که حاوی مواد شیمیایی ضد میکروبی نظیر ترپن‌ها (1,8-cineol, o-pinene, a-pinene, limonene, terpineol-4-ol, a-terpineol)، کافور و پلی‌فنول‌ها (نظیر carnosic acid, rosmarinic acid) استفاده کرده بودند مشاهده شد [16]. زیلبرگ و همکاران (2010) تاثیر مثبت پودر برگ خشک گیاه رزماری را در کنترل استرپتوکوکوزیس در ماهیان تیلاپیای نیل به اثبات رساندند. در تحقیق آن ها استفاده از پودر برگ رزماری به میزان 8 درصد جیره به مدت 5 روز باعث کاهش معنی دار تلفات همسان با تیمار تغذیه شده با آنتی بیوتیک اکسی تتراسایکلین بود [81].
2-8- استفاده از مواد محرک رشد و سیستم ایمنی در فیل‌ماهیان جوان پرورشی
حسینی‌فر و همکاران (2012) اثر مخمر نان (Saccharomyces cerevisiae) را بر پارامترهای رشد، ویژگی‌های فیزیولوژیکی و فلور میکروبی روده بچه‌ماهیان فیل‌ماهی (Huso huso) مورد بررسی قرار دادند [37]. صفرپور و همکاران (2011) اثر ویتامین E را بر پارامترهای رشد، ترکیب لاشه، خون‌شناسی و پارامترهای ایمنی‌شناسی فیل‌ماهیان جوان مورد بررسی قرار دادند [61]. جلالی و همکاران (2009) اثر مقادیر مختلف ارگوسان را بر پارامترهای رشد، ترکیب لاشه، بازماندگی و تغییرات خون‌شناسی فیل‌ماهی مورد بررسی قرار دادند [39]. فلاحتکار و همکاران (1385) تاثیر ویتامین C بر برخی پارامترهای رشد، نرخ بازماندگی و شاخص کبدی در فیل‌ماهیان جوان پرورشی را مورد بررسی قرار دادند [11]. اکرمی و همکاران (2009) اثر پربیوتیک اینولین را بر پارامترهای رشد، فلور باکتریایی روده، ترکیب لاشه و پارامترهای خون‌شناسی فیل‌ماهیان جوان پرورشی مورد بررسی قرار دادند [17]. اکرمی و همکاران (2011) در بررسی خود اثر الیگوساکارید انسانی را بر پارامترهای رشد، بازماندگی، ترکیب لاشه و برخی پارامترهای خون‌شناسی فیل‌ماهیان جوان پرورشی مورد بررسی قرار دادند [59]. طاعتی و همکاران (2012) تاثیر پروبیوتیک ایمونوال را بر پارامترهای رشد، ترکیب لاشه و متغیرهای ایمونوفیزیولوژیکی فیل‌ماهیان جوان مورد بررسی قرار دادند [67]. خواجه‌پور و همکاران (2011) اثر مقادیر مختلف سیتریک اسید را بر پارامترهای خون‌شناسی و بیوشیمیایی فیل‌ماهیان جوان مورد بررسی قرار دادند [44]. حسینی‌فر و همکاران (2011) در بررسی خود تاثیر الیگوفروکتوز را بر پارامترهای خون‌شناسی و بیوشیمیایی سرم خون فیل‌ماهیان جوان پرورشی مورد بررسی قرار دادند [36]. حیدریه و همکاران (2011) اثر مقادیر مختلف فیبر و ارگوسان را بر پارامترهای رشد، تعداد سلول‌های ایمنی و فعالیت لیزوزیمی فیل‌ماهیان جوان پرورشی مورد بررسی قرار دادند [35]. طاعتی و همکاران (2011) در بررسی خود تاثیر پربیوتیک ایمونواستر را بر شاخص‌های رشد، ترکیب لاشه و شاخص‌های سیستم ایمنی فیل‌ماهیان



قیمت: 11200 تومان

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *