تأثیر انواع بستر و تاریخ کاشت بر رشد، عملکرد و اجزای

-768350

موسسه آموزش عالی غیر دولتی- غیر انتفاعی بهاران
پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد (M.Sc)
رشته: تولیدات گیاهی (گرایش تولید محصولات باغبانی)
تأثیر انواع بستر و تاریخ کاشت بر رشد، عملکرد و اجزای
عملکرد بذر گیاه ریحان (Ocimum basilicum. L)
پژوهش و نگارش:
صغری تاتلی
استاد راهنما:
جناب آقای دکتر کامران رهنما
استاد مشاور:
جناب آقای مهندس احمد اجنی
سال: 1393
صورتجلسه دفاع از پایان نامه دوره کارشناسی ارشد
جلسه دفاع از پایان نامه خانم صغری تاتلی دانشجوی کارشناسی ارشد رشته تولیدات گیاهی (گرایش تولید محصولات باغبانی) با شماره دانشجویی 9151102 تحت عنوان: تأثیر انواع بستر و تاریخ کاشت بر رشد، عملکرد و اجزای عملکرد بذر گیاه ریحان (Ocimum basilicum.l) درساعت 3 بعد از ظهر روز سه شنبه مورخ 15/07/1393 در مؤسسه آموزش عالی بهاران گرگان با حضور هیأت داوران به شرح ذیل برگزار و پایان نامه با نمره 75/18 (به عدد)، هیجده و هفتاد وپنج (به حروف) و درجه بسیار خوب پذیرفته شد.
نام و نام خانوادگی دانشجو: صغری تاتلی امضاء و تاریخ:15/07/1393
………………………………………………………………………………………………………………………..
اعضاء هیات داوران سمت امضاء
جناب آقای دکتر کامران رهنما استاد راهنما
جناب آقای مهندس احمد اجنی استاد مشاور
3- جناب آقای دکتر ناصر لطیفی عضو هیأت داوران
جناب آقای دکتر احمد عبدل زاده عضو هیأت داوران
5- جناب آقای مهندس بیژن آقاپور نماینده تحصیلات تکمیلی
تعهدنامه پژوهشی
نظر به این که چاپ و انتشار پایان نامه (رساله) های تحصیلی دانشجویان موسسه آموزش عالی غیر انتفاعی بهاران گرگان مبین بخشی از فعالیت های علمی- پژوهشی بوده، بنابراین به منظور آگاهی و رعایت حقوق دانشگاه، دانش آموختگان این دانشگاه نسبت به موارد ذیل متعهد می شوند:
1) قبل از چاپ پایان نامه (رساله) خود، مراتب را قبلا به طور کتبی به مدیریت تحصیلات تکمیلی دانشگاه اطلاع داده و کسب اجازه نمایند.
2) در انتشار نتایج پایان نامه (رساله) در قالب مقاله، همایش، اختراع و اکتشاف و سایر موارد ذکر نام موسسه آموزش عالی غیر انتفاعی بهاران گرگان الزامی است.
3) انتشار نتایج پایان نامه (رساله) باید با اطلاع و کسب اجازه از استاد راهنما صورت گیرد.
اینجانب صغری تاتلی دانشجوی رشته تولیدات گیاهی گرایش تولید محصولات باغبانی مقطع کارشناسی ارشد تعهدات فوق و ضمانت اجرایی آن را قبول کرده و به آن ملتزم می شوم.
تقدیم به خانواده عزیزم بالاخص:
پدر دلسوز، مادر مهربان و همسر صبورم که در تمام مراحل انجام کار راهنما، مشوق و همراه من بودند و گلهای باغ زندگی ام ابوالفضل و فائزه که دوری و مشقت های زیادی را در جهت تحصیل اینجانب متحمل شده اند.
سپاس گزاری:
از اساتید محترم موسسۀ آموزش عالی بهاران علی الخصوص استاد راهنمای ارجمندم جناب آقای دکتر کامران رهنما که در طول اجرای این پروژه از راهنمایی های مفیدشان بهره مند می شدم و همچنین استاد مشاور جناب مهندس احمد اجنی که مرا در بهبود پیشبرد کارهای پایان نامه ام مساعدت نمودند تشکر و قدردانی می نمایم. از استاد محترم دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان جناب آقای دکتر خدایار همتی کمال تشکر را دارم، همچنین از اساتید ارجمند جناب آقای دکتر ناصر لطیفی و جناب آقای دکتر احمد عبدل زاده که زحمت داوری پایان نامه اینجانب را بر عهده داشتند کمال تشکر را دارم. از مسئولین کتابخانه دانشگاه گلستان، کتابخانه مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، کتابخانه دانشگاه بهاران، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گنبد کاووس بویژه مهندس محمد صلاحی، جناب آقای علی منصوری دانشجوی دکترای اکولوژی گیاهان زراعی دانشگاه گنبد کاووس و دیگر کسانی که مرا در این امر راهنمایی و مساعدت نمودند تشکر و سپاسگزاری می نمایم.
عنوان پایان نامه: تأثیر انواع بستر و تاریخ کاشت بر رشد، عملکرد و اجزای عملکرد بذر گیاه ریحان (Ocimum basilicum.L)
نام محقق: صغری تاتلی
چکیده
به منظور مطالعه تأثیر انواع بستر و تاریخ کاشت بر میزان تولید عملکرد بذر ریحان در طی سال های 92- 91 آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب بلوک های کامل تصادفی با دو فاکتور بستر در چهار سطح (ورمی کمپوست، پرلیت +کوکوپیت، مخلوط خاک گلدانی و شاهد یا کنترل) و تاریخ کاشت در دو سطح (27 فروردین و 18 اردیبهشت) با 4 تکرار در شهرستان کلاله اجرا شد. زمانی که 80 درصد بوته ها به گل رفتند، تعداد 5 بوته رقابت کننده از هر تیمار پس از حذف اثر حاشیه در سطح باقیمانده هر کرت به طور تصادفی انتخاب و صفات رویشی شامل ارتفاع بوته، فاصله بین گره ها، تعداد گره در بوته، تعداد شاخه های فرعی، سطح برگ، شاخص سطح برگ و وزن کل برگ در بوته با ترازوی حساس تعیین شد. سپس بوته های برداشت شده در تاریکی و در دمای 25 درجه سانتی گراد قرار گرفته و پس از آن صفاتی مانند وزن خشک اندازه گیری شد. پس از حذف حاشیه و خشک شدن یک سوم بالایی بوته ها و رسیدن کامل بذور، تعداد 10 بوته رقابت کننده از هر تیمار، جمع آوری بذور صورت گرفت که در این زمان متغیرهای قابل اندازه گیری شامل طول گل آذین، تعداد گل آذین، تعداد بذر در بوته، وزن هزار دانه، عملکرد دانه در هکتار بود و پس از تمیز کردن و عبور دانه ها از الک، وزن آنها با ترازوی حساس اندازه گیری شد. نتایج نشان داد که افزودن ورمی کمپوست (7 تن در هکتار) به خاک باعث بیشترین ارتفاع بوته (18/150 سانتی متر)، تعداد گل آذین در بوته (22/13)، طول گل آذین در بوته (47/31)، تعداد چرخه گل در هر گل آذین (02/17)، تعداد کل چرخه گل در بوته (4/225)، وزن بذر در بوته (36/9 گرم)، تعداد بذر در هر بوته (25/4517)، وزن هزار دانه (07/2 گرم)، عملکرد بیولوژیک (36/4902 کیلوگرم در هکتار)، شاخص برداشت (28/15)، عملکرد بذر در هکتار (46/749 کیلو گرم در هکتار) مربوط به تاریخ کاشت اول بود. این مطالعه نشان داد که تیمارهای حاوی کود های آلی و معدنی در مقایسه با شاهد و همچنین تاریخ کاشت اول (27 فروردین) در مقایسه با تاریخ کاشت دوم (18 اردیبهشت) اثرات بهتری بر صفات رویشی، عملکرد و اجزای عملکرد ریحان داشت. نتایج این تحقیق می تواند در افزایش عملکرد بذر ریحان و نیز برنامه تولید بذر به کار رود.
واژه های کلیدی: ریحان سبز، بستر کاشت، تاریخ کاشت، بذر، عملکرد
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول- مقدمه کلیات
TOC \h \z \c “1-” 1- 1- مقدمه21- 2- گیاه شناسی تیره نعناع21- 3- تاریخچه کشت ریحان41- 4- معرفی و اهمیت ریحان41- 5- خواص دارویی ریحان51- 6- نیاز های آب و هوایی و خاکی برای تولید بذر گیاه ریحان81-7- تکثیر مستقیم یا جنسی9
1-8- گلدهی در گیاه ریحان91-9- گرده افشانی در ریحان91-10- تولید و مصرف فرآورده های ریحان101-11- بذر PAGEREF _Toc170964006 \h 111-12- مشخصات فیزیکی و شیمیایی بذر ریحان PAGEREF _Toc170964007 \h 121-13- ورمی کمپوست (Vermicompost)121-14- پرلیت141-15- کوکوپیت151- 16- شلتوک برنج161-17- اهداف تحقیق161-18- فرضیه های تحقیق16فصل دوم- منابع
بررسی منابع تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………18
فصل سوم- مواد و روش ها TOC \h \z \c “3-”
3-1- محل و زمان اجرای پروژه253-2- مشخصات طرح253-3- مراحل انجام کار253-3-1- نمونه گیری از خاک263-3-2- تهیه بستر کاشت263-3-3- زمان سبز شدن273-3-4- عملیات آبیاری273-3-5- عملیات تنک کردن273-3-6- روش مبارزه با علف های هرز، آفات و بیماری ها273-4- اندازه گیری صفات رشدی و اجزاء عملکرد بذر گیاه ریحان سبز….283-4- SEQ 3-10- \* ARABIC 1- روش اندازه گیری ارتفاع بوته در مرحله 80 درصد گلدهی293-4- 2- روش اندازه گیری تعداد شاخه اصلی، تعداد شاخه فرعی گل دار و تعداد شاخه فرعی فرعی گل دار در هر بوته در مرحله 80 درصد گلدهی………………………………………………………………………………..293-4-3- روش اندازه گیری تعداد گره، میان گره و فواصل بین میان گره ها در مرحله 80 درصد گلدهی…………………………………………………………………………………………………………………………………293-4- 4- روش اندازه گیری طول و وزن تر ریشه در مرحله 80 درصد گلدهی………………………29
3-4- 5- روش اندازه گیری وزن تر برگ در مرحله 80 درصد گلدهی ……………………………………………………303-4- 6- روش اندازه گیری وزن خشک ریشه، وزن خشک برگ زمان 80 درصد گلدهی و وزن خشک اندام های هوایی زمان برداشت……………………………………………………………………………………………………………………….303-4-7- اندازه گیری سطح برگ و شاخص سطح برگ در مرحله 80 درصد گلدهی……………………………….30
3- 4-8- مرحله برداشت………………………………………………………………………………………………………………………………..313-4-9- روش اندازه گیری وزن تر اندام های هوایی زمان برداشت………………………………………………..31
3-4-10- روش اندازه گیری تعداد گل آذین در بوته، تعداد چرخه گل در گل آذین و تعداد کل چرخه در بوته در مرحله برداشت……………………………………………………………………………………………………………31
3-4-11- روش اندازه گیری طول گل آذین ها در بوته………………………………………………………………..31
3-4-12- جمع آوری بذر و تعیین وزن بذر در بوته…………………………………………………………………….32
3-4-13- وزن هزار دانه…………………………………………………………………………………………………………32
3-4-14- شمارش تعداد کل بذر در بوته…………………………………………………………………………………..32
3- 4-15- میانگین تعداد کل بذر در هر چرخه…………………………………………………………………………..32
3- 4-16- تعداد بذر در هر گل آذین………………………………………………………………………………………..32
3-4-17- وزن بذر در هر گل آذین…………………………………………………………………………………………..33
3-4-18- عملکرد بیولوژیک……………………………………………………………………………………………………33
3- 4-19- شاخص برداشت…………………………………………………………………………………………………….33
3- 4-20- میزان عملکرد بذر در هکتار……………………………………………………………………………………..33
3-4-21- تجزیه و تحلیل داده ها……………………………………………………………………………………………34
فصل چهارم- نتایج و بحث
4-1- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر صفات رشدی ریحان سبز در زمان 80 درصد گلدهی…42
4-1-1- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر ارتفاع بوته………………………………………………………42
4-1-2- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر تعداد شاخه فرعی گلدار در بوته و تعداد شاخه فرعی فرعی گلدار در بوته……………………………………………………………………………………………………………….43
4-1-3- تأثیر انواع بسترکاشت و تاریخ کاشت بر تعداد گره، میان گره و طول میان گره ها………………..45
4-1-4- تأثیر انواع بسترکاشت و تاریخ کاشت بر سطح برگ (LA) و شاخص سطح برگ (LAI)………..47
4-1-5- تأثیر انواع بسترکاشت و تاریخ کاشت بر طول ریشه، وزن تر و خشک ریشه……………………….48
4-1-6- تأثیر انواع بسترکاشت و تاریخ کاشت بر وزن تر و خشک کل برگ در بوته………………………..50
4-2- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر صفات واجزای عملکرد بذر در ریحان سبز زمان برداشت………………………………………………………………………………………………………………………………..52
4-2-1- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر تعداد گل آذین، طول گل آذین، تعداد چرخه گل در هر گل آذین و تعداد کل چرخه در بوته…………………………………………………………………………………….52
4-2-2- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر وزن بذر در بوته، تعداد بذر در بوته، وزن بذر در گل آذین و تعداد بذر در گل آذین………………………………………………………………………………………………….55
4-2-3- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر تعداد بذر در هر چرخه گل………………………………..57
4-2-4- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت وزن هزار دانه……………………………………………………..58
4-2-5- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر وزن تر اندام های هوایی و وزن خشک اندام های هوایی …………………………………………………………………………………………………………………………………59
4-2-6- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت برعملکرد بیولوژیک……………………………………………..61
4-2-7- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر شاخص برداشت (Harvest index )………………..62
4-2-8- تأثیر انواع بستر کاشت و تاریخ کاشت بر میزان عملکرد بذر در هکتار……………………………….63
4-3- ضرایب همبستگی بین متغییر های اندازه گیری شده زمان 80% گلدهی گیاه ریحان سبز…………….64
4-4- ضرایب همبستگی بین متغییرهای اندازه گیری شده زمان برداشت گیاه ریحان سبز…………………..66
4-5- نتیجه گیری کلی……………………………………………………………………………………………………………69
4-6- پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………………………70
فهرست منابع
عنوان صفحه
منابع فارسی…………………………………………………………………………………………………………………………..73
منابع انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………………..79
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3- 1- مشخصات هواشناسی شهرستان کلاله در زمان اجرای پروژه…………………………………………..25
جدول 3-2- تجزیه عناصر غذایی موجود در بسترهای مورد آزمایش……………………………………………..26
جدول4-1- مقایسه میانگین صفات مختلف در انواع بستر و تاریخ کاشت در گیاه ریحان سبز زمان 80 درصد گلدهی………………………………………………………………………………………………………………………..36
جدول4-2- مقایسه میانگین صفات مختلف در انواع بستر و تاریخ کاشت در گیاه ریحان سبز زمان برداشت………………………………………………………………………………………………………………………………..39
جدول4-3- ضرایب همبستگی بین متغیرهای اندازه گیری شده زمان 80 % گلدهی گیاه ریحان………….65
جدول4-4- ضرایب همبستگی بین متغیرهای اندازه گیری شده زمان برداشت گیاه ریحان…………………..68
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل4-1- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر ارتفاع بوته………………………………………………………43
شکل4-2- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر تعداد شاخه فرعی گلدار……………………………………44
شکل4-3- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر تعداد شاخه فرعی فرعی گلدار…………………………..44
شکل4-4- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر تعداد گره……………………………………………………….45
شکل4-5- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر تعداد میان گره…………………………………………………46
شکل4-6- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر طول میان گره………………………………………………….46
شکل4-7- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر سطح برگ………………………………………………………47
شکل4-8- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر شاخص سطح برگ…………………………………………..48
شکل4-9- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر طول ریشه……………………………………………………….49
شکل4-10- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر وزن تر ریشه………………………………………………….49
شکل4-11- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر وزن خشک ریشه……………………………………………50
شکل4-12- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر وزن تر کل برگ در بوته…………………………………51
شکل4-13- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر وزن خشک کل برگ در بوته…………………………..51
شکل4-14- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت تعداد گل آذین در بوته………………………………………52
شکل4-15- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت طول گل آذین در بوته………………………………………..53
شکل4-16- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر تعداد چرخه در هر گل آذین…………………………….53
شکل4-17- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر تعداد کل چرخه در هر بوته……………………………..54
شکل4-18- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر وزن کل بذر در هر بوته…………………………………..55
شکل4-19- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر تعداد کل بذر در هر بوته…………………………………55
شکل4-20- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر وزن بذر در گل آذین………………………………………56
شکل4-21- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر تعداد بذر در گل آذین…………………………………….56
شکل4-22- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر تعداد بذر در هر چرخه……………………………………57
شکل4-23- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر وزن هزار دانه………………………………………………..58
شکل4-24- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر وزن تر اندام های هوایی………………………………….59
شکل4-25- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر وزن خشک اندام های هوایی……………………………60
شکل4-26- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر عملکرد بیولوژیک…………………………………………..61
شکل4-27- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر شاخص برداشت…………………………………………….62
شکل4-28- اثر متقابل انواع بستر و تاریخ کاشت بر عملکرد بذر…………………………………………………..63
فصل اول
مقدمه و کلیات

1-1- مقدمه گیاه دارویی ریحان (Ocimum basilicum.L)، گیاهی یک ساله و اسانس دار بوده که به وسیله بذر تکثیر شده و علاوه بر مصارف دارویی به عنوان سبزی هم مصرف می گردد. رشد رویشی و عملکرد بذر در گیاهان تحت تأثیر عوامل بسیاری قرار می گیرند که یکی از این عوامل نوع محیط کشت است. امروزه مواد بسیاری با منشأ آلی و معدنی در اختیار قرار دارند که می توانند به محیط های کشت اضافه گردند و این مواد با تحت تأثیر قرار دادن وضعیت pH خاک، میزان عناصر معدنی در دسترس گیاه، میزان نگهداری رطوبت در خاک، الگو و میزان رشد ریشه در محیط کشت و … نقش مهمی را در عملکرد ایفا می کنند (رحمتی و همکاران، 1387).
تصمیم گیری در مورد زمان کاشت مطلوب یک گیاه زراعی بسیار با اهمیت بوده و از عوامل مهم جهت رسیدن به حداکثر عملکرد بالقوه در گیاهان می باشد. تأثیر عوامل محیطی بر مراحل فیزیولوژیکی گیاه باعث می شود که تاریخ کاشت از منطقه ای به منطقه دیگر و حتی در یک منطقه بسته به اختلاف ژنتیکی میان ارقام فرق کند (هدلی و همکاران، 1983؛ سندهو، 1984). انتخاب تاریخ کاشت مناسب به علت ضرورت استفاده حداکثر از منابع طبیعی طی فصل رشد حائز اهمیت است. تأخیر در کاشت نیز به علت کوتاه شدن دوره رشد گیاه و احتمال برخورد زمان گلدهی با درجه حرارت های بالا اثرات نامطلوبی بر رشد و نمو گیاهان می گذارد (باروس و همکاران، 2004).
علاقه برای تولید گیاهان دارویی و معطر و تقاضا برای محصولات طبیعی به طور مداوم در جهان رو به افزایش است (کاروبا و همکاران، 2002). به گونه ای که قرن بیستم را به نام قرن بازگشت به طبیعت و قرن استفاده از داروهای گیاهی نام نهاده اند (گلشادی و همکاران، 1381).
1-2- گیاه شناسی تیره نعناع گیاه ریحان از تیره نعناع Labiatae- Lamiaceae است. این خانواده از حدود 200 جنس و 3000 گونه تشکیل شده که همه جازی می باشند. گیاهان این خانواده در 8 زیر خانواده طبقه بندی می شوند. جنس های مهم هر زیر خانوادۀ عبارتند از:
زیر خانواده آجوگوئیده: جنس های توکریوم (300 گونه) و آجوگو (40 گونه).
زیر خانوادۀ پروستاندروئیده: جنس پروستاندرا (50 گونه).
زیر خانوادۀ پراسیوئیده: جنس گومفوستما (40 گونه).
زیر خانوادۀ اسکوتلاریوده: جنس اکوتلاریا (300 گونه).
زیر خانوادۀ لاوان دومیوده: جنس لاواندولا (28 گونه).
زیر خانوادۀ لامیوئیده: جنس های سالویا (700 گونه)، تیموس (400-300 گونه)، استاخیس (300 گونه)، لامیوم (50 گونه) و منتا (25 گونه).
زیرخانوادۀ اکیموئیده: جنس های هیپتیس (400 گونه) و اکیموم (150 گونه).
زیر خانوادۀ کاتوپریوئیده: جنس کاتوفریا (3 گونه).
45 جنس با بیش از 345 گونه از این خانواده در ایران پراکندگی دارند که پر گونه ترین جنس های آن عبارت اند از نپتا با 65 گونه، سالویا با 56 گونه، استاخیس با 35 گونه، اسکوتلاریا با 19 گونه، فلومیس با 17 گونه، ارمواستاخیس با 15 گونه، تیموس با 14 گونه، تیوکریوم با 12 گونه، ساتورجا با 11 گونه و ماروبیوم با 10 گونه، لامیوم، هیمنوکلاتر، زیزیفورا، اوریگانوم و منتا را نام برد (بخشی خانیکی، 1386).
خانواده پونه حاوی تعدادی از سبزیجات معطره است که از میان آن ها می توان از گونه های نعناع و پونه (منتا)، آویشن (تیموس)، کاکوتی (زیزیفورا)، مرزه (ساتورجا) و ریحان (اکیموم) را نام برد. بادرنجبویه (ملسا افیسینالیس) و مرزنگوش (اریگانوم ولگار) و چندین گونه دیگر جزء گیاهان دارویی محسوب می شوند. گونه های چندی از جنس های کولئوس (حسن یوسف)، سالویا (مریم گلی)، روزمارینوس (رزماری)، لاواندولا (لاواند یا اسطوخودوس) و … به عنوان گیاهان زینتی کاشته می شوند. دو جنس اخیر در عطر سازی نیز استفاده می شوند (بخشی خانیکی، 1386).
گیاهان این خانواده غالباً علفی یا درختچه هایی بوته ای شکل، به ندرت درختان کوچک و معمولاً دارای ساقه چهارگوش هستند. اعضای این خانواده اکثراً پوشیده از کرک ها و غدد ترشحی بوده که حاوی مواد معطر می باشند. برگ ها معمولا ساده و فاقد گوشوارک و متقابل هستند. گل ها نامنظم و بر روی گل آذین یا سنبله های مجتمع به نام ورتیسل قرار دارند. براکته های برگ مانند و براکتئول ها معمولاً کوچک یا گاهی فاقد براکتئول هستند. گل ها دو جنسی (گاهی اوقات اندام های نر کاهش یافته یا نازا بوده و عملاً گل ها ماده هستند) و دارای کاسۀ گلی مرکب از 5 کاسبرگ متصل به هم پیوسته هستند که شیپوری یا زنگوله ای شکل بوده و گاهی اوقات دارای دو لبه است. گلبرگ ها نیز 5 عدد و پیوسته به هم و جام گل لبدیسی است. پرچم ها 4 عدد به ندرت 2 عدد و متصل به جام یا لولۀ گل بوده و دارای میله های برابر یا نا برابر هستند. در برخی از جنس ها قاعدۀ میله پرچم به صورت اهرم در آمده و به اتصال دهندۀ بساک ها که رشد زیادی یافته و طویل شده است، وصل گردیده است. این حالت گرده افشانی گل را توسط حشرات تسهیل می کند. مادگی زبرین و مرکب از 2 برچۀ متصل به هم می باشد که مجموعاً دارای چهار خانه و هر خانه حاوی یک تخمک قاعده ای است. خانه معمولاً ساده و با قاعدۀ تخمدان متصل است و دارای کلالۀ غالباً دو شاخه ای است. میوه مرکب از 4 فندقه یا کافشه ای است که هر یک حاوی 1 دانه هستند. دانه ها دارای آندوسپرم کم یا فاقد آندوسپرم هستند (بخشی خانیکی، 1386). موسیلاژ در برخی دانه ها مثل آجیلکها (nutlet) و میوه های تک دانه رایج است که در خانواده چلیپائیان، نعناع، مرکبان و بار هنگ مشاهده می شود (زهری، 1962؛ جعفری، 1383). اعمال موسیلاژ متعدد است (فان و ورکر، 1972؛ جعفری، 1383). وقتی که دیاسپور بعد از آزاد شدن مرطوب شد، به خاک می چسبد و دیاسپور چسبنده، با باد یا باران به فاصله دور و نامناسب نمی رود. دیاسپور ممکن است به جانواران چسبیده و بعد پراکنده شود. موسیلاژ باعث کاهش وزن مخصوص دیاسپور در آب می شود. موسیلاژ در تنظیم جوانه زنی با توقف جوانه زنی دانه در مواقع خشکی یا فزونی آب، وقتی که دانه کاملاً با موسیلاژ پوشیده می شود نقش دارد. موسیلاژ عبور اکسیژن را به تأخیر انداخته و مانع جوانه زدن می شود. گیاهان این راسته دارای گلهای نا منظم و چهار پرچم بوده و پرچم پشتی کاملاً از بین رفته و یا به صورت پرچم نازا در آمده است. در تخمدان گیاهان این راسته در هر برچه یک یا دو تخمک وجود دارد. در این راسته تیره های نعناع، شاپسند، گلوبولاریا و بارهنگ قرار می گیرند (وزوایی، 1378).
1-3- تاریخچه کشت ریحان ریحان دارای سابقه کشت 3000 ساله و از قدیم به وسیله مردم اروپا و آسیا در مراسم مذهبی و آیین های سنتی مورد استفاده قرار می گرفته است (پراکاش، 1990؛ پازکی و همکاران، 1390)، منشأ این گیاه را افغانستان (زرگری، 1375)، ایران (امید بیگی، 1379؛ زرگری، 1375)، فلات ایران (حاجی شریفی، 1382)، هند (امید بیگی،1379؛ پراکاش، 1990)، شرق دور، هندوستان، پاکستان، تایلند (داک، 2002)، شمال غربی، شمال شرقی آفریقا و آسیای میانه (اراباسی و عمین، 2004)، آسیای جنوبی و آفریقای مرکزی (جمیز، 1990) گزارش نموده اند. ریحان در ایران و افغانستان به طور خودرو می روید ولی تولید فعلی در ایران از صد در صد از کشت در مزارع به دست می آید. در ایران به طور وحشی در اطراف تهران، همدان، خراسان در ارتفاع 2300 متری از سطح دریا و در کرمانشاه در ارتفاع 1500 متری و هم چنین در خرمشهر، بلوچستان و آذربایجان در اطراف تبریز می روید (حاجی شریفی، 1382).
1-4- معرفی و اهمیت ریحان ریحان (.Ocimum basilicum L) از گیاهان مهم متعلق به تیره نعناع (Lamiaceae) است. در بین گونه های این جنس، گونه .Ocimum basilicum L اقتصادی ترین گونه محسوب شده و تقریباً در تمام مناطق گرم و معتدل کشت و کار می شود. ریحان (48n=2) گیاهی یکساله، علفی، ایستاده، تقریباً بدون کرک، معطر به ارتفاع 60-30 سانتی متر می باشد. ریحان یک محصول مهم اقتصادی در سراسر جهان است که به عنوان گیاه دارویی، ادویه ای و هم چنین به عنوان سبزی تازه استفاده می شود (ماریوتی و همکاران، 1996؛ امید بیگی، 1997). ریشه ریحان مستقیم و مخروطی شکل است و طول آن به 16-10 سانتیمتر می رسد. ساقه چهارگوش و مستقیم است و انشعابات کم و بیش فراوانی دارد (امید بیگی، 1379). برگ های آن پهن و به رنگ سبز و کناره های آن صاف است (امید بیگی، 1379). برگ های آن به صورت متقابل بیضوی و نوک تیز با کناره های دندانه دار می باشد. برگ ها دارای دمبرگ، متقابل و تخم مرغی شکل می باشد (پراکاش، 1990). برگ های معطر این گیاه به صورت تازه یا خشک شده به عنوان چاشنی و طعم دهنده غذاها، شیرینی جات و نوشابه ها مورد استفاده قرار می گیرد (ماریوتی و همکاران، 1996؛ امید بیگی، 1997). گل ها کوچک به رنگ سفید، صورتی روشن و گاهی بنفش که به صورت مجتمع روی چرخه هایی در انتهای ساقه اصلی و فرعی ظاهر می شوند. در هر چرخه 17 تا 18 گل قرار می گیرد. بذر آن سیاه رنگ یا قهوه ای تیره است. وزن هزار دانه 2/1 تا 8/1 گرم است (امید بیگی،1379؛ زرگری، 1372).
1-5- خواص دارویی ریحان ویژگی دارویی بودن گیاهان به واسطه ترکیبات متنوعی است، که طی واکنش های متابولیسمی در پیکره این گیاه تولید و تجمع می یابد. به طور کلی یکسری از واکنش های شیمیایی که واسطه آنزیمی دارند، در گیاهان زنده به عنوان متابولیسم شناخته می شوند. با هماهنگی واکنش های جزئی مسیرهای متابولیکی شکل می گیرند که به سنتز مولکول هایی مثل قندها، اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب، نوکلئوتیدها، و پلیمر های آنها شامل داکسی ریبونوکلئیک و ریبونوکلئیک اسید می انجامد. این تولید و تجمع به عنوان متابولیسم اولیه در نظر گرفته می شود. ترکیب های تولید شده از آن متابولیت اولیه نامیده می شوند که برای زنده ماندن و ادامه حیات گیاه ضروری هستند. علاوه بر این در گیاهان مسیرهای متابولیکی دیگری نیز وجود دارد که نقش محصولات این مسیرها در گیاهان چندان مشخص و بارز نیست و محصولات مذکور برای بقا و حیات گیاهان حامل آنها لازم و ضروری نیستند، به همین علت مسیر متابولیکی آنها را ثانوی (متابولیسم ثانوی) و مواد تولید شده از آنها را متابولیت های ثانوی می نامند. گیاهان ترکیبات متنوعی با وزن مولکولی پایین تولید می کنند که تا به حال صد ها نوع از این ترکیبات شناسایی شده اند. اما فقط تعداد کمی از آنها در گروه متابولیت های ثانوی قرار می گیرد. از آنجا که بسیاری از مولکول های کوچک که به وسیله متابولیت اولیه تولید می شوند به عنوان واحد سازنده متابولیت های ثانویه ضروری هستند، ارتباط نزدیکی بین متابولیسم اولیه و ثانوی وجود دارد. مسیر های متابولیکی بخشی از برنامه تکاملی به حساب می آیند. در واقع متابولیسم ثانوی نشانه تمایز سلول است و شکل گیری متابولیت های ثانوی نشانه اختصاصی شدن سلول ها است (حیدری، 1368؛ هاربورن، 1998؛ هوشیار، 1391). تاکنون بالغ بر 30 هزار نوع ترکیب طبیعی از عالم موجودات زنده مورد شناسایی قرار گرفتند که بیش از 80 درصد این ترکیبات، متابولیت های ثانوی گیاهی تلقی می شوند. در حدود 121 داروی دارای اثرات بالینی مشخص، از آنها فرموله و عرضه شده است (راماچاندرا رائو و راویشانکار، 2002؛ هوشیار، 1390). این گروه از ترکیبات طبیعی گیاهان، تنوع شگفت انگیز ساختار شیمیایی ترکیبات ثانوی نتیجه تلاش گیاهان برای ایجاد سازگاری با محیط غیر ثابت و تنش زای اطراف آنها است. به عبارت دیگر این (تجهیزات شیمیایی) مانع رسیدن آسیب به گیاهان توسط ویروس ها، باکتری ها، قارچ ها یا علف خوارها می شوند و رقابت آنها با سایر گیاهان را به حداقل می رساند به عنوان مثال، مطالعات نشان داده است که مصرف برخی متابولیت های ثانویه در بدن شکارچی هدف ایجاد نفخ (مانند ساپونین ها) می نماید و یا ناباروری (مانند ایزو فلاون ها) به همراه دارد (سامر و همکاران، 2007؛ هوشیار، 1390).
ریحان مانند سایر گیاهان خانواده نعناعیان دارای منبع ترکیبات حلقوی و اسانس است که دافع حشرات بوده و عملکرد ضد باکتری، ضد قارچ، ضد ویروس و ضد اکسایشی دارند (جوانمردی و همکاران، 2002؛ جولیانی و سیمون، 2002). اسانس ها ترکیبات پیچیده ای هستند که شامل مخلوطی از استرها، الکل ها، ترپن ها، آلدئید ها و استن ها هستند. اسانس های تولید شده در گیاهان ممکن است دارای حلقه بنزنی نیز باشند. اسانس یا ترکیبات معطر یکی از مهم ترین ترکیبات ثانویه در گیاهان دارویی، ادویه ای و بویژه معطر هستند (قاسمی، 1388؛ هوشیار، 1390). این مواد که به روغن های فرار نیز معروفند ترکیبات ناهمگن هستند که به صورت ترکیبات مختلفی مشاهده می شوند (امید بیگی، 1388). اسانس های روغنی مایعات فرار، منعکس کننده نور، شبیه به روغن ها با عطری کاملاً اختصاصی می باشند و در بسیاری از گیاهان تولیدات فرعی متابولیسم را تشکیل می دهد (زمان، 1370). اسانس ها در سلول ها و کرک های ترشحی یا مجتمع، غده های ترشحی، مجاری ترشحی در قسمت های سطحی و درونی اندام های مختلف از جمله برگ ها، گل ها، میوه ها، جوانه ها و شاخه های گیاهان وجود دارند (امید بیگی، 1388؛ هوشیار، 1390). این مواد مستقیماً به وسیله پروتوپلاسم و از طریق تجزیه رزینی دیواره سلولی یا از راه هیدرولیز برخی گلیکوزیدها ساخته می شود و ترکیب شیمیایی آن بر حسب شرایط محیطی گیاه که در آن رشد نموده است تا اندازه ای تفاوت دارد (فقیر، 1382). سلول ها و بافت های ترشحی مذکور ممکن است تنها در یک اندام گیاه وجود داشته باشند یا ممکن است در اندام های مختلف پراکنده باشند در این صورت اسانس از نظر کمیت و کیفیت و هم چنین اجزاء و ترکیبات سازنده، از اندامی به اندام دیگر متفاوت باشد (امید بیگی، 1388). مقدار و نوع اسانس تحت تأثیر شرایط مختلف محیطی می تواند متفاوت باشد (بوز و همکاران، 2004). از نظر ترکیب شیمیایی ناهمگن و به صورت ترکیبات مختلفی مشاهده می شود ولی به طور کلی از گروه شیمیایی موسوم به ترپن ها می باشد. قسمت سطحی و درونی اندام های مختلف مشاهده می شود که داخل سلول های گیاهی به شکل قطرات کروی و گلبول مانند جای گرفته است. این ترکیبات معمولاً از بو و مزه تندی برخوردار بوده و معمولاً وزن مخصوص آنها کمتر از آب است، حلالیت آنها در آب به سختی ممکن است ولی در الکل و دیگر حلالهای آلی قابل حل می باشند (مجنون حسینی و دوازده امامی، 1386؛ امید بیگی، 1383). مقدار اسانس گیاه ریحان با توجه به شرایط محیطی، بین 5/. تا 5/1 درصد متغیر است (پراکاش، 1990؛ سیمون و همکاران،1990). اسانس روغنی (تا 01/0) در گونه O.basilicum حاوی متیل چاویکول (=استراگول) و لینالول به عنوان مواد موثره اصلی است زیرا این دو ماده حدود 70/0 ترکیب این روغن را تشکیل می دهند. این روغن علاوه بر مواد مذکور حاوی ائوژنول، اوسیمن و سنئیول، تانن ها و فلاونوئید ها می باشد (وان وایک، 1956؛ بن-اریک، 1956). اسانس ریحان از پیکر رویشی گیاه (برگ ها، سرشاخه ها و گل های تازه یا خشک شده) به دو روش تقطیر با آب یا تقطیر با بخار آب استخراج می شود و چون سبک تر از آب است جداسازی آن از مخلوط آب – اسانس به راحتی امکان پذیر است (پراکاش، 1990؛ سیمون و همکاران، 1990). عملکرد ماده خشک ریحان تقریباً 2/1 تن در هکتار (امید بیگی، 1997) و عملکرد ماده تر 8 تا 10 تن و بعضاً 12 تن در هکتار (پراکاش، 1990) و عملکرد اسانس 8 تا 10 کیلوگرم در هکتار است (امید بیگی، 1997).
تولید سالیانه اسانس این گیاه به 100 تن و ارزش گلدانی آن به 15 میلیون دلار در سال می رسد (بیگم و همکاران، 2002؛ اصغری و همکاران، 1391). اسانس، معمولاً در کرک های غده ای سطح برگ، ساقه گل تجمع می یابد که در ریحان به طور عمده در داخل غدد سپر مانند (Peltate glands) تولید و ذخیره می گردد و حاوی دو گروه ترکیبات عمده شامل فنیل پروپانوئید و ترپنوئید ها است (لیوینسون و همکاران، 2000؛ تحصیلی و همکاران، 1387). در میان فنیل پروپانوئیدها دو ماده متیل کاویکول و متیل اوژنول از مهم ترین اجزای سازنده اسانس ریحان به شمار می روند. بخش قابل توجهی از اسانس ریحان را ترپنوئید ها تشکیل می دهند که نوع و مقدار آن در کموتیپ های ریحان و نیز در شرایط اقلیمی مختلف و در مراحل نموی گیاه متفاوت است. قابل توجه است که کولتیوار های ریحان در رنگ برگ (سبز و بنفش) و رنگ گل (سفید، قرمز یا بنفش) اسانس های متنوعی دارند (سجادی، 2006؛ سیمون و همکاران، 1999).
فنیل پروپانوئید ها از فنیل آلانین مشتق می شوند که ابتدا به وسیله آنزیم فنیل آلانین آمونیالیاز (PAL) در اثر دآمیناسیون به اسید ترانس سینامیک تبدیل می شود. سپس توسط سینامات 4 هیدروکسیلاز، اسیدp – کوماریک به وجود می آید. اسید p– کوماریک در طی مراحلی به چاویکول و اوژنول تبدیل می شود، که از اجزای تشکیل دهنده اسانس ریحان محسوب می شوند (گانگ و همکاران، 2001). اوژنول به علت اثرات دفاعی که در برابر باکتری، قارچ و نماتود نشان می دهد، ترکیبی حفاظتی به شمار می رود و می تواند گیاه را در برابر حیوانات و میکروارگانیسم ها حفاظت کند. هم چنین طعم تندی دارد که به جز ریحان، در میخک (cloves) و دارچین (cinnamon) نیز به وفور یافت می شود (کودکا و همکاران، 2006). این ماده یک ترکیب آرام کننده و ضد درد است که در دندان پزشکی برای آرام کردن درد دندان کاربرد داشته و نیز خاصیت ضد اکسایشی بسیار قوی دارد که در جذب و خنثی کردن رادیکال های آزاد نقش مهمی ایفا می کند (کودکا و همکاران، 2006؛ پلی تئو و همکاران، 2007). اوژنول بوسیله آنزیم اوژنول –o– متیل ترانسفر به متیل اوژنول (C11H14O2) تبدیل می شود که، در جذب حشرات و گرده افشانی دخالت دارد (لی، 2005؛ گانگ و همکاران، 2001).
1-6- نیاز های آب و هوایی و خاکی برای تولید بذر گیاه ریحان شرایط آب و هوایی مناسب برای بذر ها، رطوبت پایین، خاک عالی، هوای گرم، صاف و خشک در تابستان است. در این شرایط محیطی، وقوع آفت ها و بیماری ها کاهش می یابد. علاوه بر این، دورۀ رشد طولانی نیز مورد نیاز است تا بذر های با کیفیت تولید شود. لذا انتخاب محیط، شرط اولیۀ تولید بذر ها است. همین طور انتخاب محصول بذری مناسب نیز که بتواند در شرایط محیطی منطقه به طور موفق عمل نماید و باعث دست یابی به سود اقتصادی در تولید بذر شود، مهم و ضروری است (احتشامی و چائی چی، 1389). نیازهای اکولوژیکی ریحان شباهت زیادی به نیازهای اکولوژیکی مرزنگوش دارد (امید بیگی، 1374). بذر ریحان چهار تا پنج سال از قوه رویشی مناسبی برخوردار است و در شرایط مناسب 14 تا 21 روز پس از کشت سبز میشود. دوره رویشی ریحان بین 170 تا 180 روز است. ریحان در طول رویش به هوای گرم و تابش نور کافی نیاز دارد. درجه حرارت مطلوب برای جوانه زنی بذر 18 تا 20 درجه سانتیگراد است. این گیاه به سرما بسیار حساس است. در طول رویش به آب کافی نیاز دارد. به طوری که از بدو سبز شدن بذر تا برداشت پیکر رویشی به 500 تا 550 میلیمتر بارندگی (آبیاری) نیاز دارد ریحان در طول رویش به 1500 ساعت روشنایی نیاز دارد، همچنین به مواد و عناصر غذایی کافی نیازمند است. خاک مناسب برای کاشت ریحان خاکهای با بافت متوسط یا خاکهای لومی شنی با مقادیر فراوان ترکیبات هوموسی است (امید بیگی،1374).
به نظر می رسد سبزی ها در گروههای معینی از لحاظ pH مطلوب به خاطر ترجیح دادن مواد غذایی خاص و تحمل مواد سمی قرار گیرند. سبزی ها از نظر عکس العمل نسبت به واکنش خاک pH متفاوتند و کلیۀ آنها در محدوده pH 5/6-6 رشد می کنند (ناصری و تهرانی، 1374). کودهای حیوانی پوسیده نقش عمدهای در افزایش عملکرد پیکر رویشی و اسانس ریحان دارد. تحقیقات نشان میدهد که برای تولید هر تن پیکر رویشی، گیاهان 18 کیلوگرم ازت، 8 کیلوگرم اکسید فسفر و 15 کیلوگرم اکسید پتاس از زمین جذب میکنند (امید بیگی، 1387).
قبل از کشت ریحان 30 تا40 کیلوگرم در هکتار ازت، 55 تا 70 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 60 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس باید به عنوان مقادیر پایه، به خاک اضافه کرد. فصل بهار هنگام آماده ساختن زمین 30 تا 40 کیلوگرم در هکتار ازت و همچنین پس از اولین برداشت افزودن 40 تا 50 کیلوگرم در هکتار ازت به همراه آبیاری نقش عمدهای در افزایش عملکرد دارد (امید بیگی، 1387).
1-7- تکثیر مستقیم یا جنسی
تکثیر مستقیم بیشتر به عنوان تکثیر بذری شناخته شده است، اساس کار در این روش استفاده از بذر گیاه است. بذر از ترکیب دانه های گرده گل های نر و خامه گل های ماده بوجود می آید که به دو شکل هموزیگوت و هتروزیگوت وجود دارند. به عبارتی بعد از این ترکیب، چنانچه گرده و مادگی از یک جنس باشند بذر حاصل را همگن یا اصطلاحاً Homozygot می نامند و چنانچه بذر به دست آمده از آمیزش دانه های گرده غیر از گیاه مادر باشد بذر حاصل را ناهمگن یا اصطلاحاً Heterozygot گویند. معمولاً این روش برای گیاهانی که ناهمگنی یا Heterozygot دارند (مثل گل های یک ساله که نیاز به تنوع و چند رنگی بیشتری دارند) از دیدگاه تولید کننده بهتر است، همچنین در جای که این روش مقرون به صرفه است (مثلاً در گیاهانی که تکثیر به روش غیر بذری مدت زمان طولانی می گیرد) استفاده می شود (صمصام شریعت، 1382؛ ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388).
1-8- گلدهی در گیاه ریحان اولین گلها در اواخر بهار (خرداد) ظاهر میشوند و گلدهی تا اوخر شهریور ادامه مییابد. چنانچه گیاهان در مرحله گلدهی برداشت شوند، در شرایط اقلیمی مناسب اواخر تابستان (شهریور) مجدداً به گل میروند. میوهها از اواسط تابستان (مرداد) به تدریج تشکیل میشوند. بذرها پس از رسیدن از گیاه جدا و به اطراف پراکنده میشوند (امید بیگی، 1374).
1-9- گرده افشانی در ریحان گرده افشانی توسط حشره در گیاهانی انجام می شود که دارای گل هایی با رنگ درخشان، بوی خوب، یا گل های مشخص می باشند و می توانند حشرات را به سوی خود جلب کنند. زنبور عسل، یکی از مهمترین حشرات گرده افشان می باشد. زنبورهای وحشی، پروانه ها، شب پره ها و مگس ها نیز گرده و شهد را از گل ها می‌گیرند. به طور کلی در این مورد، گرده سنگین و چسبناک است و به حشرات می چسبند. برخی از محصول های بذری در این گروه به این قرار هستند (آسسوک، 1971؛ خوشخوی و همکاران، 1389). یونجه، سه برگه پنجه کلاغی، شبدر قرمز، شبدر سفید، ارزن، پیاز و هندوانه، افزون بر این، گل ها و سبزی های بسیاری به وسیله حشرات گرده افشانی می شوند. ریحان به عنوان گیاهی که باعث جلب حشرات خاص می شود، به عنوان گیاه دگر افشان توانسته زیر گونه ها و واریته ها و جمعیت های متعددی را پدید آورد که می تواند مورد توجه محققین در زمینه های مختلف علمی و دارویی قرار گیرد (بخشی خانیکی، 1389). پلی مورفیسم و سهولت دگرگرده افشانی در جنس ریحان باعث بوجود آمدن زیر گونه ها، واریته ها و فرم های متعددی گردیده است که در عادت رشدی، رنگ و ترکیبات معطر فرق می کنند و این اختلافات باعث شده تا طبقه بندی صحیح آنها به لحاظ گیاه شناسی مشکل باشد (ماروتی و همکاران، 1996؛ وایرا و سیمون، 2000؛ اصغری و همکاران، 1391). اگر چه این گیاه به طور معمول از طریق بذر تکثیر می شود اما دانهال های حاصله تنوع زیادی را در اثر دگرگرده افشانی طبیعی گیاه نشان می دهند.
1-10- تولید و مصرف فرآورده های ریحان استفاده دارویی از گیاه ریحان از دیر باز در طب سنتی ایران، هند و چین مرسوم بوده است و از آن به عنوان از بین برنده بوی بد دهان، ضد تب، ضد باکتری، ضد سرطان و ضد دیابت استفاده می شده است (طالبی و همکاران،



قیمت: 11200 تومان

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *